مدرسه خان

این مدرسه را الله وردی خان، حاکم فارس بنا کرد و به وسیله فرزندش امام قلی خان در سال ۱۰۲۴ هـ. ق در زمان حکومت شاه عباس صفوی به اتمام رسید. در سال ۱۲۲۹ ه. ق. در اثر زلزله تخریب شد و حاجی لطفعلی تاجر شیرازی به مرمت آن پرداخت و بر کاشی‌های دیوار آن، آیات قرآنی نگاشت و در سال ۱۲۴۹ ه. ق. مرمت آن را به پایان رسانید. در سال ۱۲۶۹ ه. ق. دیگر بار، حجره‌های طبقه دوم مدرسه رو به ویرانی نهاد و حاجی میرزا علی اکبر قوام الملک شیرازی در سال ۱۲۷۳ ه. ق. به تعمیر آن پرداخت و در سال ۱۲۸۵ ه. ق. مرمت آن را به اتمام رساند. این مدرسه از بزرگترین بناهای تاریخی شیراز و یکی از مهم‌ترین آثار صفویه در شیراز است. مدرسه در زمینی به مساحت حدود ۵۰۰۰ متر مربع ساخته شده و دارای ۷۶۸۶ مترمربع زیر بنا است. آنچه در رابطه با معماری مدرسه خان بعنوان یکی از آثار مهم تاریخی عصر صفویه در شیراز باید بر آن تأکید گردد بکار بردن اعداد مقدس در ساختار معماری مدرسه است. این عمل توسط معمار آن استاد حسین شعاع شیرازی به زیباترین شکل ممکن بکار رفته است. مدرسه دارای یک مسجد (توحید)، دوازده راهرو (تعداد ائمه اثنی عشریه)، تعداد پنج مدرس (پنج تن) و ۹۲ حجره که به حساب ابجد نام حضرت محمد (ص)، و مجموعاً ۱۱۰ عدد که به حساب ابجد نام حضـرت علی (ع)، و تعداد کل اتاق‌ها و حجره‌ها و سایر تأسیسات ۱۱۴ عدد که تعداد سوره‌های قرآن است. همچنین بر اساس وقف نامه، متولی وظفیه دارد، دو مدرّس ـ یکی برای علوم عقلیه و دیگری برای تفسیر قرآن ـ انتخاب کرده و از درآمد موقوفه حق التدریس ایشان را پرداخت نماید.

* بهاء الدين بن محمد بن حمادي ليثي جزايري از ساکنان این مدرسه است. وی نسخه ای از کتاب " حاشیه مختصر المعانی " خطایی را به خط نسخ در ۲۲ محرم ۱۰۵۳ ه.ق. در مدرسه خان شیراز کتابت کرده است که به شماره ۷۰۶۹ در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران وجود دارد. ( فهرست مرکزی دانشگاه تهران ج ۱۶ ص )

* عبد علی بن جمعه حویزی جلد نخست تفسیر " نورالثقلین " را در سال ۱۰۶۵ ه. ق. در مدرسه مقیمیه شیراز تالیف کرده است. ( )

* طهماسب بن محمد بن حسين الجزايري از فضلاء ساکن این مدرسه است. وی نسخه ای از کتاب " تاویل الآیات الظاهره " تالیف : شرف الدین علی جزلیری را به خط نسخ در سه شنبه ذیحجه ۱۰۸۸ ه. ق. در مدرسه خانیه شیراز کتابت کرده است که به شماره ۵۲۹۹در کتابخانه مجلس شورای اسلامی وجود دارد. ( فهرست مجلس ج ۱۶ ص )

* سید محمد قیری از فضلاء ساکن این مدرسه است. وی نسخه ای از کتاب " البهجه المرضیه " سیوطی را به خط نسخ در پنجشنبه نهم جمادی الاولی ۱۲۳۰ ه. ق. در مدرسه خان شیراز کتابت کرده است که به شماره ۱۲۶۴۸ در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی وجود دارد. (فهرست رضوی ج ۱۲ ص )

* محمد حسین بن محمد ابراهیم شریف از ساکنان این مدرسه است ‌. او کتاب " المختصر فی شرح التلخیص " تالیف تفتازانی را در دوشنبه ۲۲ شعبان ۱۲۵۹ ق. در مدرسه خانیه شیراز کتابت کرده و به شماره ۵۷۹۷ در کتابخانه مرکز احیاء میراث اسلامی در قم وجود دارد. ( فهرست احیاء ج ۱۳ ص ۲۵۹ )

* محمد لاری کتاب " مفاتیح الشرایع " فیض کاشانی را در ۱۲۶۴ ق. در مدرسه خان شیراز کتابت کرده است. و به شماره ۱۲ در کتابخانه آستانه حضرت شاهچراغ شیراز وجود دارد . و رقم و تاریخ ان چنین است. تمت الجلد الاول من مفاتیح الشرایع ... بید ... محمد اللاری فی المائة الثالثه الاربع و ستون بعد الالف الثانیه ... فی المدرسة الخانیه من شیراز ۱۲۶۴ . ( فهرست شاهچراغ ج ۲ ص )

* ميرزا علي اكبر ابن ميرزا اسماعيل شيرازي از فضلاء ساکن این مدرسه است. وی نسخه ای از کتاب " شرح هدایه الحکمه " ملا صدرا را به خط نسخ در سال رمضان ۱۲۶۸ ه. ق. کتابت کرده است که به شماره ۶۳۶ در کتابخانه ملی فارس در شیراز وجود دارد. و رقم و تاریخ آن چنین است: " قد وقع الفراغ من تسویده یوم الجمعه ۷ شهر رمضان المبارك سنه ۱۲۶۸.....العبد .....ابن میرزا اسماعیل الشیرازی میرزا علی اكبر ....فی المدرسة الخانیة فی دار العلم الشیراز " ( فهرست ملی فارس ج ۲ ص )

* ملا محمد اصفهانی از مدرسین قرائت و تجوید مدرسه خان شیراز در اوایل قرن چهاردهم هجری . سید مجدالدین محلاتی نزد وی در مدرسه خان قرائت و تجوید را آموخته است.

مدرسه زینبیه

گویا از مدارس عهد صفویه است و ظاهرا بانی آن بانویی به نام زینب است.

* جمعان بن هلال خاقانی حویزی از فصلاء ساکن این مدرسه است و نسخه ای از " زبده البیان " مقدس اردبیلی را در روز ۱۳ رمضان ۱۰۷۰ ق. در این مدرسه کتابت کرده است و اکنون به شماره ۲۰۵۹۳ در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی در قم وجود دارد. ( فهرست مرعشی ج ۵۲ ص ۱۲۵ )


مدرسه لطفیه

این مدرسه در اوایل دوره صفویه به همت فردی به نام میرزا لطف الله در شیراز ساخته شده و به مدرسه لطفیه شهرت داشته است.

* محمد باقر بن زين العابدين كرماني يا كوهاني از فضلاء ساکن این مدرسه است. وی نسخه ای از کتاب " حاشیه ارشاد الاذهان " را به خط نسخ در سال ۱۰۲۳ ه. ق. در مدرسه میرزا لطف الله شیراز کتابت کرده است که به شماره ۷۵۹ در کتابخانه مدرسه مروی تهران وجود دارد . ( فهرست مروی ص )

* حسن بن عبدالکریم بن حسن بن صالح بن احمد بن ابراهیم بن کمال بحرانی از ساکنان این مدرسه است. وی در آخر نسخه ای از" استبصار " شیخ طوسی ( شماره ۲۵۲ کتابخانه مسجد جامع گوهرشاد مشهد ) اسانید و مشیخه " من لا یحضره الفقیه " شیخ صدوق را در ۲۶ ربیع الثانی ۱۰۴۸ هـ . ق . در مدرسه لطفیه شیراز که آنرا برای خویشتن کتابت نموده است. ( فهرست گوهرشاد ج ۱ ص )


مدرسه حکیم

مدرسه حکیم یا دارالهدایه آثار دوره صفویه است و در میدان احمدی، بازار شاهچراغ واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۱ دی ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۴۵۳۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است این مدرسه را هدایت الله دستغیب در سال ۱۰۷۰ ه. ق. ساخته و پس از زلزله، در سال ۱۲۷۲ ه. ق. توسط شجاع الملک، حاجی مهرعلی نوری مرمت شده است.در دوره معاصر آیت الله سید عبدالحسین دستغیب این مدرسه را تعمیر کرده و احیا نموده است.

میان حیاط مدرسه حوضی سنگی ساخته شده است که اطراف آن درخت و باغچه قرار دارد. دورادور حیاط را حجره های یک طبقه فرا گرفته است. شبستان شمالی حیاط بدون کاشی کاری است و در آن نماز و کلاس درس برگزار می شود.

* شيخ علي بن ابراهيم مظاهري اسدي مازندراني از فضلاء ساکن این مدرسه است.

وی نسخه ای از کتاب " حاشیه شرح التحریر الجدید " خفری را به خط نسخ در ۱۵ ذی قعده ۱۰۴۶ ه. ق. در مدرسه دارالهدایه شیراز کتابت کرده است که به شماره ۱۷۵۷ در کتابخانه ملی ملک در تهران وجود دارد. ( فهرست ملک ج ۱ ص )

* حاج شیخ علی اکبر روح الایمان ارسنجانی ، از مدرسین فقه اصول در مدرسه حکیم شیراز .

مدرسه میرزا علی جابری انصاری

مدرسه میرزا علی جابری انصاری از مدارس عصر صفویه در شیراز است. این مدرسه در میانه قرن دهم هجری اساخته شده و میرزا علی جابری از بستگان میرزا سلمان جابری از وزرا و رجال بانفوذ آن عهد بوده است .

* محمد بن حسن بن محمد از ساکنان این مدرسه است وی در ۲ محرم سال ۹۷۸ ه. ق. نسخه ای از " شرح شرایع الاسلام " تالیف : محقق کرکی را ور مدرسه میرزا علی جابری انصاری کتابت کرده است که به شماره ۱۷۱۶/۳ در کتابخانه ملی ملک در تهران وجود دارد. ( فهرست ملک ج ۵ ص )


مدرسه نظامیه ( محمودیه )

مدرسه نظامیه یا مدرسه سید علاءالدین حسین (ع) و یا مدرسه محمودیه، در محله بالا کفت و در نزدیکی صحن غربی بقعه سید علاءالدین حسین علیه السلام قرار دارد. این مدرسه در سال ۱۰۷۵ ه. ق. به فرمان میرزا نظام الملک فرزند حسین بیگ جابری، وزیر فارس ساخته شد. پس از تخریب در اثر زلزله، در سال ۱۲۹۴ ه. ق. به دستور فرهاد میرزا معتمدالدوله و توسط شخصی به نام محمود خان مرودشتی تعمیر شد و از آن پس به «محمودیه» شهرت یافت. مشهور است که مرحوم مقدس اردبیلی (متوفای 993) در این مدرسه اقامت داشته و درس خوانده است. بر این اساس، در کنار حجره‌ای که در شمال شرقی مدرسه قرار دارد سنگی نصب شده که این شعر بر روی آن حجاری شده است:

هذه بقعة مبارکة ما مثلها بقعة تری فی البلاد

مهبط الفیض منبع العلم و الفضـل محل التقی مقام السداد

مَدرس الشیخ أحمد الأردبیلی إمام الوری و فخر العباد

واصل کامل و داعٍ إلی الحقّ و هادٍ إلی سبیل الرشاد

خربت و انمحت رسوم بناها فی طول الأزمان و الآباد

ثمّ عادت معمورة فی زمان الملک العادل السخی الجواد

فی زمان الأمیر معتمدالدولة فخر الآباء و الأجداد

دولة المجد و المکارم و النصفة والجود و الندی و الأیادی

و إذا ما قصدت تعلم تاریخ بناها بدقّة و اجتهاد

مدرسه محمودیه در ۲۷ مهر ۱۳۵۴ به شماره ۱۱۱۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

* یک کاتب ناشناس ساکن این مدرسه بوده و نسخه ای از کتاب " اجابه المضطرین " تالیف : سید جعفر کشفی دارابی را به خط نسخ در سال ۱۳۰۴ ه. ق. در مدرسه علاء الدین حسین شیراز کتابت کرده است که به شماره ۱۸۶۵۶ در کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی در قم وجود دارد. و تاریخ و رقم آن چنین است: "و به سر كاری عالیحضرت ... آقا محمد جعفر صحاف اصفهانی به اتمام رسید . و فرغت من تسویده فی الشیراز ، بمدرسة السید علاء الدین حسین و قد مضی من شهر رمضان المبارك اربع عش یوما فی سنة ۱۳۴. هزار و سیصد و چهار " ( فهرست مرعشی ج ۴۷ ص )


مدرسه مقیمیه

از آثار دوره صفویه است. در محله بازار مرغ و در جهت قبله مسجد جامع عتیق و در ضلع غربی مسجد طاهریه قرار دارد. این مدرسه در سال ۱۰۵۹ ه. ق. توسط خواجه محمد مقیم کاشانی الاصل معروف به قاضی بن امین محمد ساخته شده و داری ۲۶ حجره و یک مسجد بود. و املاکی از قبیل ۱۰ باب دکان جنب حمام نقشک ، دو ثلث ابراهیم آباد، یک دانگ حسن آباد کربال و ۶ دانگ میان کربال و سه دانگ قصر خواجه و ۴ دانگ شوراب تبریز و ۶ دانگ نیز فشار وقف آن شد

این مدرسه در اثر زلزله سال ۱۲۶۹ ه. ق. تخریب شد که در زمان تألیف فارسنامه ناصری ( فارسنامه ص ) و آثار عجم ( ص ) همچنان مخروبه بوده، امّا بعدها به همت شیخ یوسف حدائق شیرازی تعمیر ( دانشمندان و سخن سرایان فارس ج ۲ ص ۲۳۶ و ۲۳۷ ) و در سال ۱۳۶۰ ه. ش . بازسازی شده و حوزه علمیه امام رضا ( ع ) نام گرفته است. .این اثر در تاریخ ۲۳ بهمن ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۴۷۲۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است .

مدرسه مقیمیه کتابخانه ای هم داشته است. از جمله کتاب های آن نسخه ای از " عده الداعی " تالیف : ابن فهد حلی است که در قرن دوازدهم هجری به وسیله کاتب ناشناس کتابت شده و اکنون به شماره ۱۱۶۱۵ در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی در قم موجود است.این كتاب « وقف طلاب ساكن در مدرسه مقیمیه» بوده است ( فهرست مرعشی ج ۲۹ ص )

* علي زرقاني ابن حاجي سلطان محمدرضا ؛ از فضلاء قرن یازدهم هجری است. وی نسخه ای از کتاب" القواعد و الفوائد " شهید اول را به خط نسخ در سال ۱۰۹۳ ه. ق. در مدرسه مقیمیه شیراز کتابت کرده است که به شماره ۳۹۶ در کتابخانه آستانه حضرت شاهچراغ شیراز وجود دارد. رقم کاتب چنین است : " قد وقع الفراغ من كتابة هذا الكتاب المسمی بقواعد الشهیدی ... فی سنة ثلاث و تسعین بعد الالف ابن حاجی سلطان محمدرضا ، علی زرقانی ... فی المدرسة الموسومة بالمقیمیه فی دار الفضل الشیراز ..." ( فهرست شاهچراغ ج ۲ ص ) علي بن سلطان محمد زرقاني همچنین " انوار التنزیل " تالیف : عبدالله بن عمر بیضاوی را در ظهر دوشنبه چهارم ربیع الثانی ۱۰۹۰ ه. ق. به خط نسخ در مدرسه مقیمیه شیراز کتابت کرده است که به شماره ۲۲۳۷ در کتابخانه مسجد جامع گوهرشاد مشهد وجود دارد ( فهرست گوهرشاد ج ۵ ص )

رضا علي بن سلطان محمد زرقاني همچنین نسخه ای از کتاب " الشافی " تالیف : علی بن حسین علم الهدی را در سه شنبه ۱۴ رمضان ۱۰۹۶ ه. ق. در مدرسه مقیمیه شیراز کتابت کرده است که به شماره ۵۷۰ در کتابخانه مرکز احیاء میراث اسلامی در قم وجود دارد. ( فهرست احیاء ج ۴ ص )

* موسي بن عبدالله بن خميس الحويزي ، از فضلاء ساکن این مدرسه است وی کتاب " تلخیص المفتاح " تفتازانی را در سال ۱۰۷۱ ه. ق. کتابت کرده است که به شماره ۶۵۶۷ در کتابخانه کاشف الغطاء در نجف وجود دارد. ( دلیل المخطوطات مؤسسة كاشف الغطاء العامة . ج.۱ ص )

* علی بن محمد بن كرم الله الصيمري الشيرازي از فضلاء ساکن این مدرسه است. وی نسخه ای از کتاب " المزهر فی علم اللغه " سیوطی را به خط نسخ در ذیقعده ۱۰۷۵ ه.ق. در مدرسه مقیمیه شیراز کتابت کرده است که به شماره۱۱۳۳۰ در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی وجود دارد. ( فهرست رضوی ج ۱۳ ص )

* کاتب ناشناس نسخه ای از " مطول " تفتازانی را به خط نسخ در سال ۱۰۸۲ ه. ق. در مدرسه مقیمیه شیراز کتابت کرده است که به شماره ۲۹۷۷در کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار تهران وجود دارد . ( فهرست سپهسالار ج ۲ ص )

* شیخ احمد بن جارالله صیمری از علماء و فضلاء ساکن مدرسه مقیمیه شیراز است . وی تا سال ۱۱۱۸ ه. ق. زنده بوده و در یک شنبه ۸ ذیحجه این سال به دستور او ، محمد شريف بن شيخ صالح بن جارالله صيمري نسخه ای از کتاب " شرح المختصر فی معرفة التقاویم " را به خط نسخ کتابت کرده است که به شماره ۵۵۳ در کتابخانه علامه طباطبایی شیراز وجود دارد ( نسخه پژوهی ج ۲ ص )

* کاتب ناشناس نسخه ای از " شرح خلاصه الحساب " فاضل جواد را در ۱۱۲۷ ه. ق. در مدرسه مقیمیه شیراز کتابت کرده است که در کتابخانه سید محمد علی قاضی طباطبایی در تبریز وجود دارد. ( نشریه نسخه های خطی ج ۷ ص )

* محمد بن عبدالله بن محمد گله داري از ساکنان این مدرسه بوده است. وی نسخه ای از کتاب " تمرین الطلاب " تالیف : خالد بن عبدالله ازهری را به خط نسخ در سال ۱۲۰۳ ه. ق. کتابت کرده است که به شماره ۸۷-ش/۲۶۵ در کتابخانه ملی فارس وجود دارد و رقم آن چنین است : " قد فرغت من تسوید هذه الصفحات فی دار العلم شیراز فی مدرسه المقیمیه ... محمد ابن عبدالله ابن محمد الگله داری فی سنه ماتین و ثلاث بعد الالف من الهجره "

* عبدالعلي بن محمد بن يوسف بن احمد بن ابراهيم درازي بحراني ( از فضلاء قرن سیزدهم هجری و نوه ی شیخ یوسف صاحب حدائق ) از ساکنان این مدرسه است.

وی مجموعه ای شامل : کتاب " ترجمه محمد بن اسماعیل " تالیف : سلیمان بن عبدالله بحرانی ( شماره نسخه ۷۸۳/۳ ) و کتاب " تعلیقه منهج المقال " تالیف : وحید بهبهانی ( ۸۷۳/۲ ) کتاب " حاشیه شرح الکفایه " تالیف : سید نعمت الله جزایری ( نسخه شماره ۸۷۳/۱ ) را به خط نسخ در سال ۱۲۱۱ ه. ق. در مدرسه مقیمیه شیراز کتابت کرده است که به در کتابخانه علامه طباطبایی شیراز وجود دارد. ( نسخه پژوهشی ج ۳ )

* محمد حسين حسيني كرمانشاهي فرزند محمد جعفر هروي حسيني ؛ از فضلاء ساکن این مدرسه است.

وی نسخه ای از کتاب " شرح فارسی هیات " تالیف : محمد نقی فارسی را به خط نسخ در روز پنجشنبه ۷ ربیع الثانی ۱۲۲۳ ه. ق. در مدرسه مقیمیه شیراز کتابت کرده است و به شماره ۱۱۵/۱ کتابخانه فرهاد معتمد در تهران وجود دارد. ( نشریه نسخه های خطی ج ۳ ص )

* کاتب ناشناس نسخه ای از کتاب " مختصر در معرفت تقویم " تالیف : خواجه نصیرالدین طوسی را به خط نسخ در روز آدینه ۲۲ ربیع الاول ۱۲۲۳ ه. ق. در مدرسه مقیمیه شیراز کتابت کرده است که به شماره ۱۱۵/۵ در کتابخانه دکتر فرهاد معتمد در تهران وجود دارد. ( نشریه نسخه های خطی ج ۳ ص )

* محمد کاظم بن عبداللطیف از ساکنان این مدرسه است. وی نسخه ای از " الحدائق الناضره " تالیف : شیخ یوسف بحرانی را در پنج شنبه ۴ رجب ۱۲۲۹ ه. ق. به خط نسخ در مدرسه مقیمیه شیراز کتابت کرده است. این نسخه به شماره ۲۱ در کتابخانه محمدرضا ثامنی در شیراز وجود دارد. ( اوراق عتیق ج ۱ ص )

* محمد بن محمدباقر بن محمد نبي توني خراساني ، از فضلای ساکن این مدرسه است. وی نسخه ای از کتاب " الاطول " تالیف : عصام الدین ابراهیم اسفراینی را در شب جمعه از دهه اول ذیقعده ۱۲۳۰ ه. ق. به خط نسخ در مدرسه مقیمیه شیراز کتابت کرده است و به شماره ۱۹ در کتابخانه مدرسه آیت الله بروجردی نجف وجود دارد. ( فهرست مدرسه بروجردی نجف ج ۱ ص )

* محمد اسماعیل از ادبای شیراز در عصر فتحعلی شاه ساکن این مدرسه بود. وی نسخه ای از کتاب " تذکره آتشکده آذر " را به خط نسخ در سال ۱۲۳۸ ه. ق. کتابت کرده است که به شماره ۸۶۰ در کتابخانه سلطنتی ( کاخ گلستان ) وجود دارد. و رقم و تاریخ آن چنین است : " غرض از صفیر عندلیب خوش الحان كلك تحریر این كلمات ... كاتب حروف بنده علیل ذلیل بی راهنما و دلیل محمد اسمعیل درین اوقات خاطر ملالت مظاهر را در شیراز جنت طراز بمرتبه كلفت محنت مكدر ساخته بود .... هزار گونه غم در میان گرفته بود ....از هر طرف كه شتافتم قفل در گنجینه مراد بسته یافتم در نهایت یأس در گوشه مدرسه مقیمیه مقیم و منتظر ... كه ناگاه صبح امید دمید و آفتاب اقبال طالع و پیكی چون نور از طایفه نوری لامع و خبر رسانید كه امیر ذیشان و بزرگ و سخندان مظهر بیم و امید ارباب رزم و بزم ... مقرب الخاقان شكرالله خان نوری دام اقباله العالی باحضار تو امر فرموده .... حسب الامر ایشان بتحریر و ترقیم تذكره مزبور پرداخت .... تحریراً فی شهر صفر المظفر ۱۲۳۸ راقمه محمد اسمعیل. شكر الله خان مظهر جود و كرم ز انگشت و كفش بفخر شمشیر و قلم این تذكره شد رقم بنام نامیش وینطرفه كه نام اوست تاریخ رقم " ( فهرست مرقعات کتابخانه سلطنتی ج ۷ ص )

شیخ حسن طاهری پاکدل ( متولد ۱۳۱۱ ش طبس - ) از فقها و مجتهدین شیراز و مدیر مدرسه مقیمیه از سال ۱۳۶۰ ش.

* سید على حكیم متخلص به رحمت فرزند حاج سید عباس مجتهد طباطبائى كازرونى معروف به حاج مجتهد ( ۱۲۷۸ - ۱۳۴۳ ه. ق. ) از علما و مدرسین شیراز در مدرسه مقیمیه تدریس می کرد.

مدرسه آمیر حبیب الله

از این مدرسه اطلاعی در دست نیست و نمی دانیم بانی و سال ساخت مدرسه چه بوده است. این مدرسه به احتمال زیاد در اوایل دوره صفویه در شیراز بنا شده ولی گویا چندان بزرگ نبوده و اکنون نیز نامی از آن نیست و شاید از بین رفته یا نام ان تغییر یافته باشد.

* کتاب ناشناس نسخه ای از " مجموعه الصنایع " تالیف : میر یحیی مغربی را به خط نستعلیق تحریری در سال ۹۹۰ ه. ق. در مدرسه آمیر حبیب الله در شیراز کتابت کرده و اکنون به شماره ۱۵۶۱۷ در کتابخانه مجلس شورای اسلامی وجود دارد. ( فهرست مجلس ج ۴۳ ص )

مدرسه محبیه

مدرسه محبیه از مدارس دایر و طلبه نشین شیراز در دوره صفویه است .

محمد مومن بن محمود شاه فيروز ابادي از فضلاء عهد شاه عباس اول ساکن این مدرسه بوده و کتاب " فارسی هیات " ملا علی قوشچی را در سال ۱۰۱۳ ه. ق‌ در این مدرسه کتابت کرده است و با شماره ۱۷۲۵۳/۱ در کتابخانه ملی ایران موجود است . ( فهرست کتابخانه ملی ج ۴۹ ص )

مدرسه امامیه

مدرسه امامیه از مدارس عهد صفویه است . طلبه نشین و دایر بوده و کتابخانه مهمی داشته است.این مدرسه به دستور امام قلی خان کتاب فارس فرزند اللهوردیخان ساخته شده است.

* شیخ جابر ؛ از علمای قرن یازدهم هجری است و امام وردی بیکا( نوه ی خلف بیگ طالش و سفره چی باشی شاه عباس اول ) از حکام فارس تعدادی کتاب را وقف مدرسه امامیه شیراز کرده و نامبرده را متولی وقف قرار داده است. ( نسخه پژوهشی ج ۲ ص ۱۸۷ )

* زين الدين علي بن صدرالدين محمد ، از فضلاء ساکن این مدرسه است.

وی نسخه ای از کتاب " حاشیه مختصر المعانی " خطائی را به خط نسخ در شعبان ۱۰۹۳ ه. ق. کتابت کرده است که به شماره ۹۰۹۲ در کتابخانه مجلس شورای اسلامی وجود دارد. رقم و تاریخ آن چنین است: "تم هذا الكتاب بعون الملك الوهاب فی المدرسة الرفیعة المدعوة‌الموسومة بالامامیة الواقعة‌فی دارالعلم شیراز صیت عن الاشرار و الاعواز حفت بالنصر و الاعزاز فی تاریخ شهر شعبان المعظم من شهور سنة ثلث و تسعین بعد الف كتبه العبد المذنب المحتاج الی عفو ربه الغنی زین الدین علی بن صدرالدین محمد عفی الهل عنهما. " ( فهرست مجلس ج ۲۹ بخش ۲ ص )

* امام وردی بیگ در سال ۱۰۹۵ ه. ق تعدادی کتاب وقف بر این مدرسه کرده است از جمله کتاب " حاشیه الکشاف " تالیف تفتازانیدر کتابخانه علامه طباطبایی شیراز وجود دارد ( نسخه پژوهی . ج.۲ ص ۱۸۲ ) و " شرح التلخیص چغمینی " تالیف قاضی زاده رومی، در همان کتابخانه ( نسخه پژوهشی ج ۲ ص ۱۸۷ )

* عبدالملک بن محمد ابراهیم بن عبدالله بوانات شیرازی ، از فضلای قرن دوازدهم هجری و ساکن مدرسه رفیعه امامیه شیراز است. او کتاب " شواهد الربوبیه " ملا صدرا را در این مدرسه در سال ۱۱۳۴ ق. کتابت کرده است. این نسخه در کتابخانه آستانه حضرت معصومه س در قم وجود دارد . ( فهرست آستانه قم ج ۲ صص ۱۹ - ۲۱ )

مدرسه مسیحیه

این مدرسه از مدارس عصر صفویه است. تاریخ احداث مدرسه معلوم نیست و ظاهرا شخصی به نام مسیح ( محمد مسیح فدشکویی فسایی ؟؟) آن را بنا کرده است . این مدرسه پس از صفویه از بین رفته و یا تغییر نام داده است.

‏* ابوتراب الاصفی جزو بیست و سوم قران کریم را ، با بیست و نه جزو دیگر بر مدرسه مسیحیه و سایر مؤمنین وقف كرده است . این جزء به شماره ۹۱۵ در کتابخانه آستانه حضرت شاهچراغ شیراز وجود دارد. ( فهرست شاهچراغ ج ۱ ص )

* حسین بن احمد صیمری جزایری از فضلاء ساکن این مدرسه است.

وی نسخه ای از کتاب " التنبيهات علی معانی السبع العلويات " تالیف : صفی‌الدین محمد بن حسن بن ابی‌الرضا راوندی را به خط نسخ در ۱۰ شوال ۱۱۰۵ ه. ق. در مدرسه مسیحیه شیراز کتابت کرده است که به شماره ۳۹۲۱۷/۱ که رقم و تاریخ آن چنین است: "تمت القصاید العلویات السبع فی مدح سیدالوصیین علی بن ابی‌طالب امیرالمومنین ع کتبت یوم‌الجمعة العاشر من شهر شوال سنة ۱۱۰۵ بقلم الاقل حسین بن احمد الصیمری فی المدرسة المسیحیة فی شیراز عمر الله تع [تعالی] بمحمد ..." و " شرح قصیده لامیه العرب " را در ۱۲ شوال ۱۱۰۵ ه. ق. کتابت کرده و به شماره ۳۹۲۱۷/۲ کتابخانه ملی ایران وجود دارد. و رقم و تاریخ آن چنین است: " و کان الفراغ یوم‌الاحد بعدالظهر ۱۲ شهر شوال سنة ۱۱۰۵ فی المدرسة المسیحیة بقلم الاقل حسین بن احمد الصیمری عفی الله عنه ... آمین یا رب‌العالمین"

وی همچنین نسخه ای از " شرح قصیده مقصوره ابن درید " را در ۷ رجب ۱۱۰۵ ه. ق کتابت کرده و به شماره ۳۹۲۱۷/۶ در کتابخانه ملی وجود دارد . و رقم و تاریخ آن چنین است : " تمت المقصورة بشرحها فی المدرسة المسیحیة ضحویة یوم‌الخمیس سابع شهر رجب‌المرجب سنة ۱۱۰۵ بقلم اقل‌البشر ... حسین ابن احمد الصیمری عفی الله عنه ... و مستحقه."

وی همچنین نسخه ای از : " قصیده بانت سعاد " سروده کعب بن زهیر را در ۱۷ شوال ۱۱۰۵ در مدرسه مسیحیه شیراز کتابت کرده که به شماره ۳۹۲۱۷/۸ در کتابخانه ملی وجود دارد. و رقم و تاریخ آن چنین است: " تمت القصیدة و کان الفراغ منها یوم‌الجمعة بعدالظهر ۱۷ شهر شوال سنة ۱۱۰۵ بقلم الاقل حسین ابن احمد الصیمری الجزایری عفی الله عنه ... و کان الفراغ فی المدرسة المسیحیة احد مدارس شیراز عمرها الله تعالی بمحمد و آله الطاهرین" ( سایت اینترنتی کتابخانه ملی ایران )

حسين بن احمد بن محمود بن جمعة بن محمود بن نعمت الله الصيمري الجزائري در کتاب " حاشیة شرح الایساغوجی " تالیف كاتی را در سه شنبه ۹ جمادی الثانی ۱۱۰۶ ه. ق. در مدرسه مسیحیه شیراز کتابت کرده و اکنون به شماره ۷۵۴۴/۴ در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی در قم وجود دارد. ( فهرست مرعشی ج ۱۹ ص ۳۴۸ )

مدرسه اسماعیلیه

از مدارس دایر و طلبه نشین شیراز در عهد صفویه است .

حبيب الله بن عناية‌ الله حسيني تهراني نسخه ای از " ارشاد " شیخ مفید را در روز دوشنبه ۲۰ شوال در مدرسه اسماعیله شیراز و روز پنجشنبه ذق ۱۰۷۶ در همان مدرسه کتابت کرده و به شماره ۱۰۴۳ در کتابخانه دکتر محمد حسین مفتاح در تهران نگهداری می شود. ( نشریه نسخه های خطی ۷ ص )

مدرسه محمد صالح بیگ

مدرسه محمد صالح بیگ از مدارس دایر و طلبه نشین دوره صفویه است گویا به مدرسه صالحیه شهرت داشته است.

* مظفر حسین بن محمد کاشانی از ساکنان این مدرسه است. وی نسخه ای از کتاب " مفاتیح الاعجاز " لاهیجی را به خط نستعلیق در شنبه ۳ جمادی الاول ۱۰۱۶ ه. ق. در مدرسه صالحیه شیراز کتابت کرده است که به شماره ۳۲۲۵در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران وجود دارد. ( فهرست مرکزی دانشگاه تهران ج ۱۷ ص )

* شمس الدين بن شاه نظر ابناوي از ساکنان این مدرسه است. وی نسخه ای از کتاب " مطول " تفتازانی را به خط نستعلیق در کتابت چهارشنبه ۱۲ رمضان ۱۰۶۳ ه. در مدرسه صالحیه شیراز ق. کرده است که به شماره ۷۹۷۸-۵۴/۶۸ در کتابخانه آیت الله العظمی گلپایگانی وجود دارد. ( فهرست گلپایگانی ، صدرایی ج ۸ ص )

* محمد ولي بن محمد علي بسطامي از ساکنان این مدرسه است. وی نسخه ای از کتاب " حاشیه انوار التنزیل " شیخ بهایی را به خط نسخ در پنجشنبه ششم جمادی الاول ۱۰۶۶ ه. ق. در مدرسه صالحیه شیراز کتابت کرده است که به شماره ۴۶۳۹ در کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی در قم وجود دارد. ( فهرست مرعشی ج ۱۲ ص)

شهاب الدين محمد صالح ابن گودرز شهميرزادي کتاب " کلام " را در رجب ۱۰۸۷ ه. ق. در این مدرسه کتابت کرده است. كاتب هنگام اراده رفتن به هندوستان و ماندن در شیراز كه میر محمد طاهر وی را تكلیف به ماندن در مدرسه محمد صالح بیك كرده و در آنجا كتابت نموده است در رجب ۱۰۸۷ ه. ق. نسخه عکسی کتاب فوق به شماره ۶۱۰/۱ در کتابخانه مرکز احیاء میراث اسلامی در قم وجود دارد ( فهرست عکسی احیاء ج ۲ ص )

* محمد هادي بن محمد تقي سهروردي شهير به شولستاني از فضلاء قرن یازدهم هجری در این مدرسه ساکن بوده است . وی نسخه ای از کتاب " النحو " را به خط نسخ در یکشنبه ۲۴ صفر ۱۰۹۴ ه. ق. در مدرسه صالحیه شیراز کتابت کرده است که به شماره ۸در کتابخانه مدرسه حاج حسن در مشهد مقدس وجود دارد ( نشریه نسخه های خطی ج ۷ ص )

* محمد تقي بن محمد حسن جهرمي از ساکنان این مدرسه است. وی نسخه ای از کتاب " فرائد القلائد " تالیف : محمود بن احمد بدرالعینی را به خط نسخ در روز یكشنبه ۳ جمادی الاول ۱۱۰۷ ه. ق. کتابت کرده است که به شماره ۳۵۰ ج در کتابخانه دانشکده حقوق دانشگاه تهران وجود دارد. ( فهرست حقوق ص)

مدرسه هاشمیه

مدرسه هاشمیه در " محله بالا کفت " و در منطقه گود عربان شیراز در نزدیکی مدرسه قوام است. حاج محمود تاجر شیرازی آنرا در سال ۱۰۳۹ یا ۱۱۳۹ ه. ق. ساخته است. پس از مدت ها متروک و تعطیل بودن این مدرسه، چند سالی است تعمیر و مرمت شده و به عنوان خوابگاه طلاب مدرسه قوام از آن استفاده می‌شود.

* ابوالقاسم بن عبدالرضا قزوینی در سال ۱۲۵۲ ه. ق . در این مدرسه نسخه ای از " نخبه " حاج محمد ابراهیم کلباسی را کتابت کرده که به شماره ۱۵-ن/۳۲۸ در کتابخانه ملی فارس در شیراز وجود دارد. و رقم کاتب چنین است :

" تمت الرساله ... المجرم ابوالقاسم بن عبد الرضا قزوینی ساكن دار العلم شیراز فی محلات حیدری خانه فی مدرسه هاشمیه " ( فهرست کتابخانه ملی فارس ج ۱ ص )

* میرزا آقا جهرمی از علما و حکمای قرن سیزدهم هجری و از شاگردان حاج ملا هادی سبزواری در مدرسه هاشمیه شیراز تدریس می کرده است. ( بزرگان جهرم ص ۳۴۷ و ۳۴۸ )

* محمد جعفر شريف بن محمد نبي فدشكوهي فسوي از ساکنان این مدرسه است. وی نسخه ای از کتاب " سیر و سلوک " تالیف : سید محمد مهدی بحرالعلوم را به خط نستعلیق و نسخ در ۲۳ ربیع الاول ۱۳۰۰ ه. ق. در مدرسه هاشمیه شیراز کتابت کرده است که به شماره ۱۴۸۷ در کتابخانه مرکز احیاء میراث اسلامی وجود دارد. ( فهرست خطی احیاء ج ۴ ص )

* ابراهيم ملقب به شرف الدين يا شرف الملة است، دانشمندي خوش بيان كه در تصوف نيز مقامي والا داشت. پنجاه سال در مدرسه رضويه و مسجد عتيق وعظ كرد و در سال 788 ق درگذشت

* استاد سید حسین جهبذ ؛ از مدرسین حکمت که نمونه ای از وقار و مناعت بود و همه روزه دروس متعددی را در یکی از حجره های مدرسه هاشمیه شیراز برای طلاب علوم دینی تدریس می کرد. ( صنع و ابداع : شرح نمی پنجم انتشارات و التبیهات ، ابن سینا ، شرح دکتر احمد بهشتی ، تهران : دانشگاه تهران ، ۱۳۷۹. ص بیست و یک .)

* حاج میرزا علی اکبر روح الایمان ارسنجانی ( ۱۲۷۳ - ۱۳۴۰ ش. ) ، مدرس رسمی مدرسه هاشمیه شیراز و دارای رساله عملیه . وی از استادان سید نورالدین شیرازی است . ( صنع و ابداع ، ص بیست و دو . )

مدرسه آصفیه

این مدرسه در محله دشتک شیراز قرار داشت و در قرن یازدهم و دوازدهم هجری دایر و طلبه نشین بود. از تاریخ ساخت مدرسه و بنیان گذار آن اطلاعی در دست نیست.

* عبدالرشيد شوشتري از فضلاء ساکن این مدرسه است. وی نسخه ای از کتاب " حاشیه الشفا " ملا صدرالدین محمد شیرازی ( ملا صدرا ) را به خط نسخ در روز شنبه ۱۲ ذی قعده ۱۰۵۳ ه. ق در مدرسه آصفیه شیراز از روی نسخه خط شیرازی برای دانشمند بزرگی بنام شمسا میرزا محمد هادی کتابت و مقابله و تصحیح کرده است که به شماره ۳۲۷ در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران وجود دارد. ( فهرست مرکزی دانشگاه تهران ج ۳ ص ۲۴۰ )

* محمد مقیم شیرازی از فضلاء و ساکن این مدرسه است. وی نسخه ای از کتاب " حاشیة القدیمة علی شرح التجرید " تالیف : ملا جلال دوانی را به خط نستعلیق در سال ۱۰۵۵ ه.ق. کتابت کرده است که به شماره ۱۷۱۹/۱ و " حاشیة حاشیة الخطائی علی مختصر المعانی " تالیف : ملا عبدالله یزدی را در همان سال کتابت کرده و به شماره ۱۷۱۹/۲ در کتابخانه مدرسه فیضیه قم وجود دارد ( فهرست فیضیه ج ۳ ص ۱۲۳ )

* محمد صالح بن عبدالباقي گيلاني از فضلاء ساکن این مدرسه است. وی نسخه ای از کتاب " مختصر المعانی " تفتازانی را به خط نسخ و نستعلیق در ۵ صفر ۱۰۶۱ ه. ق . کتابت کرده است که به شماره ۱۷۴۴۲ در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی وجود دارد. ( فهرست رضوی ج ۲۵ ص )

* محمد مؤمن بن محمد جعفر مازندراني از فضلاء ساکن این مدرسه است. وی نسخه ای از کتاب " قواعد الاحکام " علامه حلی را به خط نستعلیق در ۱۰ رمضان ۱۰۶۲ ه. ق. در مدرسه آصفیه شیراز کتابت کرده است که به شماره ۱۷۳۷۳ در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی وجود دارد . ( فهرست رضوی ج ۲۱ ص ۱۰۵۷)

* عبدالرضا بن حسين علي سياحي شيرازي از فضلاء ساکن این مدرسه است. وی نسخه ای از کتاب " قواعد الاحکام " علامه حلی را به خط نسخ در ربیع الاول ۱۰۷۵ ه. ق. کتابت کرده است که به شماره ۲۰۳۱۵ در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی وجود دارد. ( فهرست اهدایی خامنه ای به رضوی ج ۳ ص ۵۲۸)