صحافان و جلد سازان قرن یازدهم و دوازدهم هجری

* خواجه توره صحاف . از صحافان عصر صفویه و احتمالا قرن یازدهم هجری است. جلد و صحافی کتاب " مفاتیح الاعجاز " تالیف : محمد بن یحیی لاهیجی از آثار اوست که به شماره ۹۲۹۲ در کتابخانه ملی ایران وجود دارد. مشخصات جلد این کتاب : مقوایی، روکش کاغذروغنی مشکی ، ترنج با نقش گل و بوته و دو سر ترنج که درون آن عبارت « عمل خواجه توره صحاف » ضرب شده ، جدول حاشیه ، بنقوش تسمه ای ، آستر کاغذ آبی . ( سایت اینترنتی کتابخانه ملی ایران )

* میر خواجه صحاف ؛ از صحافان ماوراء النهر است. از آثار او جلد و صحافی کتاب " الدره الفرید فی التجوید " تالیف : حافظ کلان قاری بخاری است که به شماره pac-۴۹۱/ در کتابخانه انستیتیو ككلیدرزه تفلیس وجود دارد . نوع و تزیینات جلد: طرف اول جلد تیماج ساغری یشمی،‌ دارای ترنج،‌ سرترنج، لچك و كتیبه هایی در حاشیه جلد و ضربی، طرف دوم: كاغذی با مقوا، به رنگ حنائی دارای ترنج و سرترنج و مجدول، ضربی، در سرترنج نوشته شده است:«عمل میر خواجه صحاف» عطف: تیماج قرمز و درون طرف اول جلد دارای ترنج، سرترنج و لچك طلائی است و در سرترنج نوشته شده است:«ملا حكیم ابن ملا محمدرحیم» ( فهرست تفصیلی نسخ خطی فارسی انستیتو ككلیدزه تفلیس. ج.۲ ص )

* ملا کیمیا نظر صحاف از صحافان ساکن هند است . از آثار وی " فرهنگ جهانگیری " تالیف : جمال الدین انجو می باشد . این نسخه به شماره C ۳۰۷ (b ۴۷۳) در کتابخانه فرهنگستان علوم روسیه در سن پترزبورگ وجود دارد . نوع و تزیینات جلد: صحافی مقوائی ضخیم با پوشش كاغذ سبز رنگ، با عطف چرمی قرمز از پوست بز، بر روی جلد تزیینات ترنج و نام صحاف «عمل ملا كیمیا نظر صحاف» به تصویر كشیده شده است. برخی صفحات این نسخه بازسازی گردیده است. ( فهرست توصیفی نسخه های خطی فارسی انستیتو شرق شناسی سن پترزبورگ. ج.۴ ص )

* ملا رضا صحاف از صحافان زبردست عصر شاه عباس اول است. از آثار او جلد و صحافی مرقع علاء تبریزی است. این مرقع را علاء الدین تبریزی در ۱۰۰۱ ق. جمع آوری کرده و جلد نفیس آن را ملا رضا صحاف کرده است. این جلد از مقوای روكش با كاغذ روغنی زیتونی رنگ وسط ترنج و دو سر ترنج با حاشیه كتیبه بازوبندی ضربی گل برجسته تهیه شده و اندرون جلد: كاغذ كبود مجدول كمندكشی با سفیداب وسط ترنج و دو سرترنج و در حاشیه نیم ترنج های ضربی گل برجسته كه ناتمام است و در میان یك ترنج ( عمل ملا رضا صحاف ) رقم زده شده است . ( فهرست مرقعات كتابخانه سلطنتی. ج.۲ ص ۲۷ )

*ملّا صحیفی جوهری شیرازی ( م. ۱۰۲۲ ق. ) ، شاعر ادیب و خوشنویس و صحاف قرن یازدهم هجری. در فنون صحافی و مرمت کتاب استاد بود و خطوط ثلث و نستعلیق را خوش می نوشت. او در شیراز به دنیا آمد و در اصفهان ساکن بود و همانجا درگذشت . ( اعلام اصفهان ج ۴ صص ۵۰۹ و ۵۱۰ )

* سلطان صحاف مازندرانی ؛ از صحافان قرن یازدهم هجری است . فرزندش اسماعیل بن سلطان صحاف مازندرانی کتاب " تاریخ طبرستان و رویان " مرعشی را در سال ۱۰۳۴ ه. ق. کتابت کرده است. ( نشریه نسخه های خطی ج ۸ ص ۳۵ )

* اسماعیل عارف کرمانی ، اهل کرمان بود و در آنجا به صحافی اشتغال داشت. صوفی مشرب بود و در نقاشی و کاسه‌گری مهارت داشتو شعر نیز می سرود ( تذکره نصرآبادی ص )

* محمد زمان صحاف از صحافان و کاتبان قرن یازدهم هجری است . وی نسخه ای از " الزیارات " را در سال ۱۰۶۹ ق. کتابت کرده است. ( فهرست مرعشی ج ۲۴ ص ۳۲ )

* محمد صحاف اصفهانی از صحافان قرن یازدهم هجری است. فرزندش محمّد تقی متخلص به " مسیر " از شاعر معاصر میرزا محمّد طاهر نصرآبادی بوده است. ( تذکره نصرآبادی، ج ۱ ص ۱۸۸ .)

* درویش علی صحاف اصفهانی . اواسط قرن دهم هجری . ( فهرست نسخه های خطی مركز احیاء میراث اسلامی . ج.۱۴ ص )

* صدرالدین صحاف ، از صحافان و کاتبان قرن دهم هجری . کاتب " تهذیب الاحکام " ( فهرست مرعشی ج ۵ ص ۱۱۸ - ۱۲۰ )

* شمسای صحاف . پسرش : محمد طاهر بن شمسا صحاف نسخه ای از " الکشکول " را در سال ۱۰۵۶ ه. ق. کتابت کرده است. ( نشریه نسخه های خطی ج ۲ ص ۱۷۶ ) وی همچنین کتاب " شرح نهج البلاغه " تالیف : علی بن میثم بحرانی را به خط نسخ خوش در ربیع الثانی ۱۰۵۶ ق. در شیراز کتابت کرده است. ( فهرست کتابخانه ملی ایران ج ۶۲ ص ۱۰۱ )

* محب علی صحاف سمنانی ( ز ۱۰۳۷ ق. ) ؛ از صحافان قرن یازدهم هجری است. فرزندش محمد مومن بن محب علی صحاف سمنانی کتاب " صحیفه سجادیه و ملحقات آن را در سالهای ۱۰۲۳ و ۱۰۲۵ ق. کتابت کرده است . ( فهرست مرعشی ج ۲۵ صص ۲۲۲- ۲۲۴ ) ؛ کتابت " المجتبی من الدعاء المجتبی " تالیف سید علی بن موسی ( سید بن طاووس ) حلی در ۱۰۳۷ ق. ( فهرست آستان قدس ج ۱۵ ص ۵۱۵ )

* محمد تقی مذهبّ.از جلدسازان و تذهیب‏ کاران قرن سیزدهم هـ.ق.است. در آثار العجم از وی نام برده شده و از آثار او قرآنی است مربوط به قرن یازده و سال ۱۰۷۹ هـ.ق.به خط عبد الله بن محمد محسن یزدی نوشته شده که د ر دوره قاجار وی آن را تذهیب و تجلید کرده است. (

* خواجه محمد صحاف از صاحبان قرن سیزدهم هجری است . وی یک جُنگ ادبی و شعر را فراهم آورده که به شماره ۱۴۱۹۹ در کتابخانه مجلس شورای اسلامی وجود دارد. ( فهرست مجلس ج ۳۸ ص ۲۷۳ - ۲۷۵ )

* ملا ضیاء الدین صحاف ، از صحافان قرن یازدهم هجری است. وی نسخه ای از " دیوان کمال الدین اسماعیل اصفهانی را صحافی کرده و رقم آن " عمل ملا ضیاء الدین صحاف " و نوع جلد روغنی است . این نسخه به شماره A12072 در کتابخانه دانشگاه شیکاگو وجود دارد. ( نشریه نسخه های خطی ج ۱۰ ص ۹ )

* نورای صحاف ، از صحافان زبردست اصفهان در قرن یازدهم هجری است و فرزندش ملک محمد متخلص به " رابط " صحافی را از او آموخته است . ( تذکره نصرآبادی، تصحیح وحید دستگردی ص ۴۲۳ )

* ملک محمد اصفهانی متخلص به " رابط " فرزند نورای صحاف ، شاعر و هنرمند نیمه دوم قرن یازدهم هجری است. صحافی را از پدر آموخت. در اصفهان به صحافی مشغول بود و شعر نیز می سرود. ( تذکره نصرآبادی ، تصحیح وحید دستگردی ص ۴۲۳ )

* محمد یوسف صحاف از صحافان قرن دوازدهم هجری است. از آثار او ساختن جلد و صحافی کتاب " منتخب اللغات شاه جهانی " تالیف عبدالرشید حسینی رشیدی تتوی است که به شماره ۹۲۶۷ در کتابخانه ملی ایران وجود دارد. نوع و تز ئینات جلد: روغنی ، مقوایی ، منقوش ، ترنج و سر ترنج با نقش گل و بوته الوان ، جدول حاشیه ، آستر کاغذی . (جلد نسخه عمل محمد یوسف صحاف می باشد.) ( سایت اینترنتی کتابخانه ملی ایران ) وی همچنین تجلید و صحافی کتاب " چهل حدیث " عبدالرحمن جامی را انجام داده است . این کتاب به شماره ۱۵۲۹۹/۷ در کتابخانه مجلس شورای اسلامی وجود دارد. نوع و تزیینات جلد: روغنی، ترنج با سر، ضربی و عطف تیماج مشكی، در سر ترنج «عمل محمد یوسف صحاف» درج شده است. ( فهرست مجلس ج ۴۲ ص )

جلد ضربی " باب رابع قانون ابن سینا " که در دوره صفویه کتابت شده " عمل محمد یوسف صحاف " است. این نسخه خطی در صفحه اینستاگرام موزه دکتر محفوظی معرفی شده است.

* علی اکبر صحاف ؛ از صحافان عصر زندیه است. در اصفهان می زیست. میرزا محد علی صبوح اصفهانی به خواهش او کتاب تحفه حکیم مومن تالیف محمد مومن طبیب تنکابن را در سال ۱۱۷۶ ق. کتابت کرده و در وصف او شعری نیز سروده است. این نسخه به شماره ۱۵۹۸۷ در کتابخانه مجلس شورای اسلامی وجود دارد. ( فهرست مجلس ج ۴۴ ص )

* میر تیمور بن میر محمد از صحافان قرن دوازدهم هجری است . وی کتاب " یوسف و زلیخا " ی جامی را در سال ۱۱۴۷ ق.صحافی و تجلید کرده و اکنون به شماره در کتابخانه بنیاد خاور شناسی فرهنگستان علوم ازبکستان در تاشکند وجود دارد. ( فهرست نسخه های خطی فارسی آثار منظوم انستیتوی شرق شناسی ابوریحان ص )

* محمد ابراهیم صحاف از صحافان قرن دوازدهم هجری است. از آثار او جلد و صحافی " الکواکب الدریه " تالیف : محمد بن بوسیری است که به شماره ۱۷۱۹۳ در کتابخانه مجلس شورای اسلامی وجود دارد. نوع و تزیینات جلد: تیماج مشكی، ترنج با سر و زمینه ترنج «عمل محمد ابراهیم صحاف ۱۱۹۲» نقش شده است. ( فهرست مجلس ج ۴۷ بخش ۲ ص )

* عبدالرحیم صحاف معرفت جهان خان ( ز ۱۱۹۸ ه. ق. ) مالک کتاب " شرح مختصر القدوری " ( فهرست نسخه های خطی كتابخانه مجلس شورای اسلامی . ج.۳۸ ص )

* ملا عبدالرحیم صحاف ( ز ۱۱۰۶ ق. ) از آثار او جلد و صحافی " مثنوی معنوی " نسخه شماره pac-۴۱۷/۱ کتابخانه انستیتیو ككلیدرزه تفلیس . نوع و تزیینات جلد: تیماج قرمز، دارای ترنج طلائی و سرترنج زیتونی و مجدول،‌ضربی، در سرترنج نوشته شده است: «عمل ملا عبدالرحیم صحاف» ( فهرست تفصیلی نسخ خطی فارسی انستیتو ككلیدزه تفلیس. ج.۲ ص )

* حسین بن سوئد صحاف جزایری . وی کتاب" کفایه الاحکام " شیخ طوسی را به خط نسخ در حدود ۱۱۲۳ ق. کتابت کرده و به شماره ۱۹۴۶۱ در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی وجود دارد. ( فهرست رضوی ج ۲۱ ص ۱۱۰۳ )

صحافان و جلد سازان از آغاز تا قرن دهم هجری

از آغاز تا قرن هشتم هجری

وراقان

وراق- بصيغه مبالغه كسى است كه ورق و كاغذ انتخاب كند و كتابها را استنساخ نمايد و يا ديگران تحت نظر او استنساخ نمايند و او نسخه‌ها را تصحيح و تجليد كرده و بفروشد. از سمعانى نيز نقل است وراق كسى است كه مصحف و كتب حديث و غير آنها را مينويسد و گاهى كاغذفروش را نيز اطلاق نمايند. اين حرفت استنساخ مذكور قديما پيش از اختراع و رواج عمل طبع كتاب، عوض عمل طبع اين زمان بوده و كثيرى از ادبا و علما اين حرفت را داشته‌اند.

ياقوت حموى در معجم الادبا بشرح حال ايشان پرداخته و خودش نيز از جمله ايشان بوده و كتابخانه بزرگى از او مانده كه مرجع استفاده ابن الاثير صاحب كتاب الكامل فى التاريخ گرديده است.

* ابومنصور محمّد بن احمد بن محمّد بن ابراهیم وراق معروف به «ابن خبّاز»، از محدّثین اصفهان در قرن چهارم هجری است. از دارکی، ابن جارود، فضل بن خصیب و محدّثین هم طبقه او روایت کرده است. حافظ ابونُعیم از او روایت می کند. وی در سال ۳۶۰ ق وفات نمود. ( ذکر اخبار اصفهان ج۲ ص ۲۹۹ )

* ابوعیسی محمد بن هارون وراق ؛ از متکلمین مشهور شیعه است. ( ریحانه الادب ج۶ ص ۳۱۳ )

* وراق قمی ؛ به نوشته مناقب ابن شهرآشوب (متوفى بسال 588 ه ق- ثفح) از شعراى اهل بيت طهارت ع ميباشد، بعضى از اشعار او را هم كه در مناقب آن خانواده عصمت گفته در آن كتاب نگارش داده است . ( ریحانه الادب ج ۶ ص ۳۱۲ )

* سراج الدین ابو حفص عمر بن محمد بن حسن وراق مصری ،( ۶۱۵ - ۶۹۵ ق. ) از شعراى برجسته اواخر قرن هفتم هجرت ميباشد و يك ديوان چهل مجلدى داشته است كه خودش هفت مجلّد از آن را تلخيص كرده است . ( النجوم الزاهره ج ۸ ص ۸۳ ؛ ریحانه الادب ج ۶ ص ۳۱۲ )

* حسن بن علی بن حسن بن على بن حسن بن خطّاب بن جبير ورّاق، معروف به " ابن الخطاب " ، از ثقات محدّثين عامّه ميباشد كه از ابو نعيم اصفهانى و ديگر محدثان روايت كرده است . ( ریحانه الادب ج ۶ ص ۳۱۲ )

* ابوالوفاء کامل بن مُکرم بن محمد بن عمرو بن وردان تمیمی سمرقندی ورّآق، از محدثین است و از ابومیمون یوسف بن هاشم و از محدثان مصر و شام حدیث نقل کرده است. ( القند فی ذکر علماء سمرقند ص ۶۹۶ )

* ابونصر فتح بن عمرو وراق کِسِّی تمیمی ( م. ۲۵۹ ق. ) از محدثان سمرقند است. از ابی مقاتل ؛ یزید بن هارون ؛ عبدالرزاق بن همام طنافسی ؛ نضر بن شمیل روایت کرده است . محمود بن عنبر نسبی؛ ابویعقوب اَبّار سمرقندی و محدثان کِسّ و سمرقند و ماوراء النهر از او روایت کرده اند.

* ابوالحسن علی بن محمد ورّاق سرخسی ؛ از محدثان ساکن سمرقند بود و در آنجا شیخ امامِ زاهدِ علی بن احمد سنکباثی حدیث شنید . ( القند ص ۵۵۱ )

* قاضی ابوالقاسم ابراهیم بن محمد بن سلیمان وراق سمرقندی از محدثان است و ابوالعباس صغّانی از او حدیث نقل کرده است . ( القند ص ۵۸ ، التحبیر ج ۱ ص ۵۵۸ )

* ابوعلی اسماعیل بن یحیی ورّاق سمرقندی از محدثان است و از احمد بن نصر عتکی، عبد بن حمید کشی و ابی اللیث بخاری حدیث نقل کرده است و ابوعلی محمد بن محمد بن حادث حافظ سمرقندی از وی ( ابوعلی وراق سمرقندی ) روایت می کند. ( القند ص ۶۳ )

* ابونعیم جابر بن هاشم ورّآق سمرقندی از محدثان است.از معروف بن حسان حدیث روایت می کند و ابن مسعود سمرقندی از او حدیث نقل می کند. ( القند ص ۱۲۲ )

* ابوالازهر زاهر بن خالد بن عمرو وراق بخاری سمرقندی. ( م. ۲۵۶ ه. ق. ) از محدثان است . اهل سمرقند بود کگفته می شد در اصل از بخارا است. در حدیث موثق بود و غریبی فاضل بود. از محمد بن یوسف فریابی ، محمد بن کثیر مصیصی، آبی عبید قاسم بن سلام و محدثان شام و عراق حدیث نقل می کرد. و سهل بن شاذویه از او حدیث روایت کرده است. ( القند ص ۱۷۳ )

وی در شنبه ۴ یا ۵ شعبان ۲۵۶ ق. در سمرقند درگذشت و در روز بعد در سنگ ریزستان به خاک سپرده شد. ( القند ص ۱۷۳ )

* عبد محمد عبدالله بن محمد بن نصر رازی ورّآق؛ از محدثان سمرقند بود و به ورّتقی مشغول بود. از ازهر روایت می کند و حسن بن منصور مقری در استیجاب از او حدیث نقل می کند. ( القند ص ۳۲۱ )

* صدیق بن احمد حامدی وراق مستملی نَسَفی از محدثان است و از حافظ ابوالرجاء قتیبه بن محمد عثمانی ( القند ص ۲۶۵ )

* ابو مسعود سعید بن محمد وراق ، از محدثین سمرقند است . از منصور بن صلت روایت می کند . ( القند ص ۱۸۸ )

* ابوسعید بن داود ورّاق سمرقندی ( م. ۲۸۲ ق. ) از محدثان است. از ابوبکر طرطوسی روایت نموده و عبد بن سهل زاهد از او روایت می کند. در چهارشنبه ۲۳ رمضان ۲۸۲ ق. وفات یافت . و روز بعد نماز را امیر یعقوب بن احمد بن اسد بر او نماز خواند و به خاک سپرده شد. ( القند ص ۲۰۹ )

* ابوحامد صالح بن یونس بن عدی بن ابراهیم ورّاق اِشتیخنی ( ز ۳۵۰ ق. ) ، از محدثان سمرقند است. ( القند ص ۲۵۹ )

* محمد بن هبه الله وراق اهل طرابلس از محدثان شیعه و شاگرد شیخ طوسی است . ( فهرست مننجب الدین ص ۱۵۵ )

* ابوبکر محمّد بن عبداللّه بن حارث صحاف از محدثان قرن ششم هجری است و از ابواحمد عبدالملک بن محمّد بن عبدالملک بن حسین بن عبدویه بن سعید واعظ عطار مستملی از او حدیث نقل می کند . ( التّحبیر، ج ۱ ص ۴۸۹ )

* ابو عبدالله محمد بن عبد اللّه بن محمد بن موسى‌ وراق کرمانی از فضلای نحو و لغت در قرن سوم هجری است و در حدود ۳۲۴ ق. درگذشته است. " الجوامع " در لغت و " الموجز " در نحو از آثار اوست . ( ریحانه الادب ج ۶ ص ۳۱۳ )

ابوبکر وراق مروزی ؛ فقیه مالکی و مولف " مسائل الخلاف ، درگذشته در سال ۳۲۹ یا ۳۳۳ ق.

* ابومطیع محمّد بن عبدالواحد مصری صحاف ؛ از محدثان قرن ششم هجری

* احمد بن عبدالله جلین وراق از محدثان است و در سال ۳۷۷ ق. وفات یافته ست.

* ابوعلی صحّاف، از محدّثین اصفهان است، و احمد بن محمّد بن اشته مدینی از او روایت نموده است. ( ذکر اخبار اصفهان، ج۱ ص ۱۰۳ )

* ابوبکر احمد بن محمّد بن حسنویه صحاف ، از محدّثین اصفهان در قرن سوم هجری است. او از علیّ بن عبداللّه بن مبشر واسطی و دیگران روایت می کند. وفات او قبل از سال 270ق روی داده است.

* ابوالمطهّر مجلّدی، از ادباء و دانشمندان اصفهان است، در صرف و نحو و لغت و انشاء مهارت داشته، و مافرّوخی او را در ردیف متقدّمین ذکر نموده است . ( محاسن اصفهان ص ۳۲ )

* ابوبکر محمد بن عمر ترمذی وراق بلخی ( ابوبکر وراق ) ، از عرفای قرن سوم هجری . معاصر و مصاحب احمد خضرویه ، مرید محمد بن علی ترمذی و مولّف کتاب " العالم و المتعلم " ( دایره المعارف بزرگ اسلامی ج ۵ ص )

قرن نهم و دهم هجری

قوام الدین مجلد تبریزی از صحافان و تذهیب کاران و نقاشان قرن نهم هجری . وى در تذهیب و تشعیر و طراحى و ترسیم نقوش و ارائه چرمهاى سوخته و معرق و طراحى قالبهاى مخصوص و سایر آرایش و پیرایش جلدسازى و فن نگارگرى شهرت داشت و از استادان طراز اول دوران خود بود. صنعت معرق و مشبك و منبت‏كارى بر روى جلدها و سایر تزیینات جلدسازى از اختراعات ارزنده این استاد است. وى از استادان طراز اول جلدسازى به شمار مى‏رود. وقتى آوازه‏ى شهرتش به دربار بایسنقر میرزا در هرات رسید، بایسنقر میرزا وى را به هرات دعوت كرد و او در كتابخانه بایسقنرى به جمع استادان و هنرمندان پیوست و صنعت جلدسازى را در آن دیار رونق داد. جلد ماهرانه و استادانه «شاهنامه بایسنقرى» اثر این هنرمند تبریزى است كه با همراهى جمعى دیگر از هنرمندان نقاش تزیین یافته است. ( گلستان هنر ص سی و هشت ، اثر آفرینان ج ص )

* سیّد جلال الدّین حسینی اصفهانی معروف به «آقا میرک» ( ز ۹۵۰ ق. ) شاعر نقاش و مذهب و صحاف هنرمند قرن دهم هجری است.

در اصفهان متولّد شد و به تبریز رفته و نزد استاد کمال الدّین بهزاد به فراگیری نقاشی پرداخت و در ضمن آن فنون تذهیب، صحافی، جلد سازی و خوشنویسی را فراگرفت و در کتابخانه سلطنتی تبریز به فعالیت پرداخت و گمان می رود پس از انتقال پایتختی از تبریز به قزوین او نیز به قزوین آمده باشد. او از نقاشان مینیاتور ایرانی بوده و برخی از تابلوهای نفیس شاهنامه طهماسبی و خمسه طهماسبی توسط او کشیده شده است. او در هنر جلدسازی نیز صاحب ابداع و ابتکار بوده و از جمله روی جلدها را به جای ضربی یا ضربی طلاپوش که دارای انواع نقوش اسلیمی، خطائی و یا تشعیر برجسته بوده، بوم مشکی کرده، تشعیر می ساخت. تشعیر روغنی روی جلدهای کار آقا میرک شامل گل و بوته و درخت و باغ و صحرا و جانور سازی چون سیمرغ و اژدها در حال گرفت و گیر و آهو در حال گریز و پرندگان زیبا در هوا بود و این طرز کار را شیوه آقا میرکی می گفتند و بسیار مستحسن و زیبا بود. ( اعلام اصفهان ج ۲ ص ۳۵۰ )

* مولانا قرشی سمرقندی متخلص به " خطائی " از شاعران و صحافان قرن نهم هجری است. در سمرقند می بوده و در بازار دکان صحافی داشته و جمیع ظرفا در دکان او جمع می گشته اند و او چاز این جمعیت پریشان می گشته زیرا که مانع او می شده اند. قبر او در سمرقند است. ( تذکره مجالس النفائس ص ۲۲۰ )

* محمد بن عبدالله بن عمر صحاف ؛ از صحافان قرن نهم هجری . مالک کتاب " اختیارات مظفری " تالیف : قطب الدین شیرازی ( فهرست توصیفی نسخه های خطی فارسی انستیتو شرق شناسی سن پترزبورگ . ج.۱۱ ص )

* طالعی یزدی ( ز ۹۶۷ ق ) . شاعر و خوشنویس و صحاف قرن دهم هجری ساکن هند . ( احوال و آثار خوشنویسان ج ۲ ص ۳۳۳ ، کاروان هند ج ۱ ص ۷۸۹ ) کاتب " مجمع البیان " ( فهرست الفبایی رضوی ص ۴۹۶ )

* مولانا فکری استرآبادی ، از شاعران قرن دهم هجری است . اغلب اوقات به صحافی مشغول بود . ( تذکره تحفه سامی ، تصحیح همایونفرخ ص ۳۱۴ )

* مولانا فتوحی اصفهانی ، از شاعران قرن دهم هجری بود. به نوشته سام میرزا صفوی : " در صحافی اندک وقوفی دارد .‌اما بسیار لاابالی و هرزه گرد است . (تذکره تحفه سامی ، همایونفرخ ص ۲۵۶ )

* مولانا عشرتی قلندر ، از شاعران قرن دهم هجری . " مولد معلوم نشد. در صحافی اندک موقوفی دارد. و در علم ادوار او را خبرهاست. " ( تذکره تحفه سامی ، همایونفرخ ص ۲۷۸ )

* مولانا رمضان نباتی استرآبادی ؛ از شاعران قرن دهم هجری . در استرآبادی به صحافی مشغول بود . ( تذکره تحفه سامی، همایونفرخ ص۳۳۲ )

* مولانا ذاتی لاری ؛ از شاعران قرن دهم هجری است. در تبریز ساکن و به صحافی مشغول بود . ( تذکره تحفه سامی، همایونفرخ ص۳۱۵ )

* استاد عبدالرحیم صحاف ، از صحافان و جلد سازان زبردست خراسان قرن دهم هجری است. از آثار او جلد کتاب " مواهب علیه " تالیف : ملا حسین واعظ کاشفی است که در قرن دهم هجری کتابت شده است. جلد این کتاب از مقوای سبز ضربی بخارایی با ترنج مجذوب و چرم زرشکی است. در سر ترنج ها " عمل عبدالرحیم صحاف " مشهود است. این کتاب به شماره ۲۴۱۳۳ در کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی در قم وجود دارد. ( فهرست مرعشی ج ۶۱ ص ۶۴ و ۶۵ )

صحافان و جلدسازان قرن سیزدهم هجری

* ملا میر محمد صحاف از صحافان قرن سیزدهم است. از آثار او صحافی کتاب " مهمات المسلمین " تالیف میر محمد حسینی بخاری حنفی است که به شماره ۳۶۴۹۸ در کتابخانه ملی ایران نگهداری می شود. توضیحات صحافی:روی نیم‌ترنج جلد، عبارت "عمل ملا میرمحمد صحاف" ضرب شده است. ( سایت اینترنتی کتابخانه ملی ایران)

* .ملا حسین صحاف باشی از صحافان کتابخانه آستان قدس رضوی در قرن سیزدهم هجری است . بدستور ركن الدوله والی خراسان و دستیاری ملاحسین صحاف باشی آستان قدس نسخه ای از " قران کریم به خط ابراهیم سلطان فرزند شاهرخ تیموری در سال ۹۲۷ ه. ق. کتابت شده بود ، وصالی و صحافی شده است. ( راهنمای گنجینه قرآن آستان قدس ص )

* سید حسن صحاف اصفهانی . اواخر قرن سیزدهم هجری . ( فهرست كتابخانه آیة الله گلپایگانی . ج.۲ ص )

* محمد صادق روشن اردستانی ( م ۱۳۰۵ ق. ) . شاعر و ادیب عارف. از نوادگان ملا محمد صادق اردستانی حکیم و عارف عصر صفوی است. از اساتید صحافی بوده و دارالخلافه خاصه در تهران به صحافی مشغول بود ( اعلام اصفهان ج ۳ ص ۴۶۵و ۴۶۶ )

* کاظم از صحافان نیمه دوم قرن سیزدهم هجری است و او به احتمال قوی ساکن اصفهان بوده است. . از آثار او جلد و صحافی کتاب " انوار الریاض " تالیف : سید محمد شهشهانی است که به شماره ۱۷۴۹۸ در کتابخانه ملی ایران وجود دارد. نوع و تزیینات جلد: مقوایی روكش تیماج مشكی ضربی با ترنج دو سر ترنج با طرح گل و بوته و طرح كتیبه كه نام صحاف درون نقش كتیبه ها« عمل كاظم ۱۲۷۸» به شیوه سوخت ضربی كلیشه شده است . ( فهرست نسخه های خطی كتابخانه ملی ایران. ج.۴۹ ص ) اثر دیگر او جلد و صحافی کتاب " کلیات سعدی " است که به شماره ۱۸۵۸۱ در کتابخانه ملی ایران وجود دارد. نوع و تز ئینات جلد:مقوایی رویه تیماج قهوه‌ای روشن ضربی با ترنج ودوسرترنج که در سرترنج های کتیبه‌ای نام صحاف « عمل کاظم» کلیشه شده باجدول وحاشیه منگنه. :توضیحات صحافی:نام صحاف در سرترنج کتیبه‌ای کلیشه شده « عمل کاظم، به‌تاریخ ۱۲۸۷» سایت اینترنتی کتابخانه ملی ایران )

* محمد صحاف از صحافان اوایل قرن سیزدهم هجری است. از آثار وی صحافی کتاب " شرح الکافیه " است و مهر او در این نسخه « عمل ظریف محمد صحاف ۱۲۱۷ » مشهود است . ( فهرست نسخه ‌های خطی كتابخانه آستان مقدس حضرت معصومه (ع) . ج.۱ ص )

* ملا عبدالقادر صحاف . از آثار او صحافی کتاب " یوسف و زلیخا " جامی است و جلد آن كاغذی با مقوا به رنگ زیتونی، طرف اول جلد كمابیش از بین رفته ولی طرف دوم سالم است. دارای ترنج و سرترنج قهوه ای و مجدول،‌ ضربی،‌عطف و لبه: تیماج قهوه ای و گوشه ها: تیماج یشمی و در سرترنج عبارتی بدین صورت نوشته شده است: «عمل ملا عبدالقادر صحاف ۱۲۲۸ ق» این نسخه در کتابخانه انستیتیو ككلیدرزه تفلیس وجود دارد. ( فهرست تفصیلی نسخ خطی فارسی انستیتو ككلیدزه تفلیس. ج.۲ ص ) وی همچنین مجموعه ای از چند کتاب شامل " ترجمه الاثنی عشریه فی الصلوه " تالیف : محمد بن محب علی تبریزی و " احکام نماز " تالیف : ملا محمد طاهر قمی را صحافی و تجلید کرده و به شماره ۱۸۸۲۷ در کتابخانه مجلس شورای اسلامی وجود دارد. نوع و تزیینات جلد: تیماج قرمز با روكش كاغذ سبز،دارای ترنج و سرترنج،‌ نقش سر ترنج «عمل عبدالقادر صحاف» آستر كاغذ ابر و باد. ( فهرست مجلس ج ۵۱ ص )

*محمد صحاف ابن حاجی حسن ( ز ۱۲۴۳ ق. ) ؛ از صحافان قرن سیزدهم هجری است. و در ۱۲۴۳ کتابت نسخه ای از قرآن کریم را کامل کرده است. ( فهرست كتب خطی كتابخانه عمومی فرهنگ و هنر مشهد ص )

* ملا نورالدین صحاف ؛ از صحافان قرن سیزدهم هجری است. وی صحافی و جلد کتاب " العزی فی التصریف " تالیف : عبدالله بن آقا محمد قمی را انجام داده است. کتاب در سال ۱۲۷۱ ق. کتابت شده و به شماره ۲۰۰۴۸ در کتابخانه مجلس شورای اسلامی وجود دارد. . نوع و تزیینات جلد: تیماج قرمز . ترنج با سر. مجدول ساده و گرهی. ضربی . در داخل سر ترنج نقش « عمل ملا نور الدین صحاف» حک شده است. ( فهرست مجلس ج ۵۴ ص ۲۶۴ )

* ملا محمد ذاکر صحاف . از آثار او جلد و صحافی کتاب " مواهب علیّه " واعظ کاشفی است این جلد مقوایی روكش كاغذ سبز سیر براق عطف و سجاف دور تیماج سرخ ضربی دارای ترنج سرخ ، سرترنج زرین كه نام صحاف درون آن كلیشه شده به نام « عمل ملا محمد ذاكر صحاف ، ۱۲۵۸ " ، حاشیه منگنه اندرون جلد كاغذ نخودی . این نسخه در ( فهرست نسخه های خطی فارسی كتابخانه تخصصی وزارت امور خارجه ص )

* ملا عبدالحكیم بن قلندر جویباری ؛ از صحافان قرن سیزدهم هجری است. از آثار او صحافی و تجلید کتاب " یوسف و زلیخا " ی جامی را که میر عصام الدین را در ۱۲ محرم ۱۲۶۸ ق. کتابت کرده است را صحافی و تجلید کرده است. این کتاب به شماره ۲۶۵/۱ در کتابخانه آکادمی علوم تاجیکستان در شهر دوشنبه نگهداری می شود. ( فهرست نسخ خطی فارسی انستیتوی آثارخطی تاجیكستان. ج.۱ ص )

* میرزا نعمت صحاف از صحافان قرن سیزدهم هجری است . وی کتاب " نزهه الارواح " تالیف : امیر حسین بن امیر عالم استرآبادی ( تاریخ کتابت ۱۲۳۵ ه. ق. ) صحافی کرده است .‌ بامهر كنده صحاف«عمل میرزا نعمت صحاف». ( فهرست نسخه های خطی فارسی پاكستان . ج.۳ ص )

* عباسعلی اصفهانی ، صحاف . اواسط قرن سیزدهم هجری. ( فهرست عكسی دائرة المعارف بزرگ اسلامی . ج.۱ ص )

* محمد حسن صحاف ( ز ۱۲۷۸ ق. ) ساکن تهران. بانی چاپ سنگی " زبده التصانیف " ( فهرست آستانه حضرت معصومه ص )

* لایق صحاف ؛ از صحافان ماوراء النهر در قرن سیزدهم هجری. از آثار او صحافی " الحقائق و الدقائق " تالیف : ابوالفضل احمد رومی ، جلد ماوراء النهری، با نام صحاف كه روی جلد نقش شده «عمل ... لایق صحاف» ( فهرست نسخه های خطی فارسی دانشگاه پنجاب لاهور (مجموعه های آزاد، پیرزاده، شیرانی، كیفی و عمومی) . ج.۱ ص )

* ملا ابوالداس ؛ از صحافان قرن سیزدهم هجری است . از آثار او جلد و صحافی " دیوان املای بخاری " سروده ی محمد املای بخارایی ( تاریخ کتابت ۱۲۸۱ ق. ) است که به شماره ی ۲۴۶۸۹ در کتابخانه ملی ایران وجود دارد. نوع و تز ئینات جلد: مقوایی با روکش کاغذ عسلی با جدول مزدوج مضاعف و حاشیه ریسه ای و ترنج و سرترنج ضربی با نقوش اسلیمی ختایی بر کاغذ قرمز و مهر صحاف در سر ترنج با نقش «عمل ملا ابوالداس»، با سجاف و عطف تیماج زرشکی، اندرون کاغذ ارغوانی ( سایت اینترنتی کتابخانه ملی ایران )

* ملا میرزا غنی صحاف. از آثار او جلد و صحافی " منطق الطیر " عطار ، موجود به شماره (O Nov. ۴۴۴ (Zn. ۴۲۶ در دانشگاه اوپسلای سوئد . جلد با مشخصات مقوای ضخیم عطف چرمی ، مندرس ،‌ضربی ،‌رویه چند جدول سرخ و مشكی و سبز با ترنج و سرترنج منقش در سرترنج مهر :‌« عمل ملا میرزا غنی صحاف ۱۲۳۴» ( فهرست كتابهای خطی فارسی در كتابخانه دانشگاه اوپسالا ص ) همچنین وی " تفسیر چرخی " تالیف : یعقوب بن عثمان چرخی را صحافی تجلید کرده که به شماره B-۲۲۴۸ در کتابخانه فرهنگستان علوم روسیه در سن پترزبورگ وجود دارد. . ( فهرست توصیفی نسخه های خطی فارسی انستیتو شرق شناسی سن پترزبورگ. ج.۱۱ ص )

* عبدالغفور صحاف . از آثار او جلد و صحافی کتاب " مسلک المتقین " در حدود ۱۲۱۰ ق. است . این جلد مقوایی ، روکش کاغذی روغنی قرمز ، ترنج و سر ترنج با نقش گل و بوته ضربی ، عطف تیماج مشکی ، سجاف تیماج زرشکی ، آستر کاغذی ، ترنج و لچک و کتیبه با نقش گل و بو ته و دوسر ترنج که عبارت « عمل عبدالغنی بن محمد عالم صحاف » در آن ضرب شده است. این کتاب در کتابخانه ملی ایران وجود دارد. ( سایت اینترنتی کتابخانه ملی ایران )

* ملا میر صحاف ، از صحافان هندی علاقمند ادبیات فارسی در اوایل قرن سیزدهم هجری . روی جلد كوبیده:«عمل ملا میر صحاف ۱۲۰۷» ( فهرست نسخه های خطی فارسی پاكستان . ج.۳ ص )

* غالب علی صحاف ؛ از صحافان ساکن هند در قرن سیزدهم هجری . از آثار او : صحافی کتاب " ترجمه مهابهارات " با یادداشتی در این کتاب : " «این كتاب فیض انتساب مهابهارت دستخطی صاحب دادا صاحب معظم و مكرم دیوان برج لعل صاحب دیوان مندسور مضاف صوبه مالوا قوم كهتری كپور دیوالی، ساكن قدیم شهر كهنه دهلی مقیم حال شاهجهان آباد عرف جهان آباد دهلی، كوچه خانزمان خان میواتی، عقب نوگهره جواهریان، علاقه گذر دریبه است. و جدول این كتاب از عمل غالب علی صحاف كه در فن جدول كشی و ساخت شگرف و لاجوردی بی نظیر بود [ه] است و جناب ممدوح به شوق تمام نسخه هذا را تحریر فرموده اند و به طور سرمشق خط شكسته كه اصلاحش از مولوی محمد حیات علی صاحب مرحوم می گرفتند، زیب تسطیر نموده اند. چهارصد و هیجده ورق این كتاب هستند سوای اوراق دیباچه، نه ورق دیباچه هستند. " ( فهرست نسخه های خطی فارسی دانشگاه پنجاب لاهور (مجموعه های آزاد، پیرزاده، شیرانی، كیفی و عمومی) . ج.۱ ص )

* محمد ناصر از صحافان قرن سیزدهم هجری است. وی در سال ۱۲۵۵ ه. ق. دیوان حافظ را صحافی کرده است. ( فهرست نسخه های خطی فارسی آثار منظوم انستیتوی شرق شناسی ابوریحان ص )

* محمّد صادق بن آقا محمّد باقر صحاف ، از هنرمندان قرن سیزدهم هجری است. از اساتید برجسته صحافی اصفهان بوده و در این شهر به فعالیّت مشغول بوده است. وی در سال ۱۲۶۷ ق نسخه ای از جلد دهم «بحارالانوار» را صحافی نموده است و جلد زیبا و هنرمندانه آن را پدید آورده و «صادق بن محمّد باقر» رقم زده است. ( اعلام اصفهان ج ۳ ص ۴۳۳ )

* محمد یحیی صحاف . از صحافان قرن سیزدهم هجری است. از آثار او صحافی " یوسف و زلیخا " ی عبدالرحمن جامی است. تاریخ کتابت آن ۱۲۸۴ ق. و رقم او بر روی جلد " عمل محمد یحیی صحاف " و نوع و تزیینات جلد: كاغذی با مقوای قرمز، ضربی دارای ترنج و سرترنج ،مجدول عطف مشمعی قهوه ای لبه تیماج یشمی است . ( فهرست نسخه های خطی كتابخانه ملی عشق آباد تركمنستان ص )

* آقا(استاد آقا).وی از نقاشان دوره قاجار است که در تزیین جلد روغنی مهارت داشته است. از آثار او می‏ توان به‏ تزیین جلد چهارم کتاب الف لیله که هم ‏اکنون در کتابخانه‏ ی کاخ موزه‏ ی گلستان است،اشاره کرد.این جلد از کارهای استاد غلامعلی است که مجلس بزمی را روی‏ آن تزیین کرده و رقم سازنده نیز چنین است«به دستیاری‏ استاد کل فی الکل جان‏نثار درگاه جهان‏ پناه استاد آقا سمت اتمام پذیرفت. (

* آقا طالب. جلدساز و صحاف دوره‏ ی قاجار در زمان‏ پادشاهی فتحعلی شاه. از آثار او یک جلد قرآنی است) خط زین العابددین عبد النبی قزوینی محدث در سال 1222 کتابت و در سال 1223 هـ.ق.جلدسازی شده است. (

* ابو القاسم. نقاش و جلدساز که صاحب کارگاه(کارخانه) بوده و از آثار وی‏ تابلوی بزرگ رنگ‏ روغنی است با رقم «در کارخانه آقا ابو القاسم سنه 1272»(

* ابو القاسم موسوی حسینی. وی از صحافان قرن سیزدهم و دوران‏ فتحعلی شاه قاجار است که جلد صحیفه سجادیه ‏ای که به خط فخر الدین‏ احمد بن سلطان محمد تبریزی در سال 1087 هـ.ق. می‏ باشد، به فرمان میرزا محمد حسن مستوفی الممالک در سال 1252 ساخته است. (آتابای،ص 326 فهرست کتاب‏های دینی)، اثر دیگر وی، جلد قرآن شماره 38 کتابخانه ملک‏ است که تاریخ 1238 هـ.ق. را دارد. (

* احمد وی از نقاشان، قلمدان‏سازان و جلدسازان دوره فتحعلی شاه قاجار است.از آثار وی می‏ توان به موارد زیر اشاره کرد:

- قلمدان جنگی که تصویر جنگ چالدران بر آن نقش بسته با رقم " احمد ۱۲۱۱ "

- جلد روغنی کتاب نفیسی از کتاب‏های کتابخانه‏ ی کاخ‏ موزه گلستان که‏ تصویر مجلس شعر است با رقم " رقم داشت احمد ۱۲۳۱ "

- جلد استادانه مرقعی که در حراج پاریس به فروش رفته و تصویر آن در کاتالوگ ملی آن حراج چاپ شده با تاریخ " بتاریخ هشتم شهر شوال المکرم‏ ۱۲۳۷ ق. " (

* احمد نقاشباشی. وی از نقاشان و جلدسازان قرن سیزدهم دوره قاجار است.از آثار او جلد قرآنی است به خط تبریزی در سال 145 هـ.ق.که وی‏ در سال 1237 هـ.ق.ساخته است. احمد نقاش کاشانی.وی برادر میرزا علی اکبر نقاش بوده و قلمدان و جلد قرآن می‏ ساخته است.در جنگ جهانی اول به طرح نقش فرش روی آورده و قالی‏ هایی که با نقشه میرزا احمد بافته،بسیار نفیس است. (

* حیدر علی نقاش. جلدساز و نقاش قرن سیزدهم.از آثار او به نقل از بدری‏ آتابای جلد مرقعی است به خط حسن بن میرزاد محمدو حسینی در 1283 هـ.ق. و با نقاشی محمد باقر در 1192 هـ.ق.و محمد صادق.در این جلد پیکره شیخ‏ بهایی و میرفندرسکی نقش شده است. (

* درویش صحاف‏ باشی میرزا ابراهیم خان. وی از صحافان و مجلدان عهد قاجاری ملقب به صحاف باشی است. (

* عبد الرشید. وی از جلدسازان و رنگ و روغنی‏کاران سده‏ی سیزدهم هـ. ق.است.از آثار وی جلد لایه چینی گل و مرغی یک نسخه تذکرة الاولیاست یا رقم«عبد الرشید 1252». (

* علی.از صحافان و وراقان قرن سیزدهم که کارش جلد قرآنی است به خط ام سلمه دختر فتحعلی شاه قاجار که رقم علی و تاریخ 1241 دارد. (

* علی اشرف. از جلدسازان دوره فتحعلی شاه قاجار است که در جلد روغنی‏ استاد بوده و از جمله کارهای وی قرآنی است به اندازه نیم ورقی. (

* علیرضا بن سید محمد اسماعیل حسینی قاینی. نقاش، جلدساز و قلمدان‏ساز اوایل قرن سیزدهم ه .ق.است.برادر میرزا محمد علی خطاط می‏ باشد.از آثار این دو برادر می‏ توان به یک‏ نسخه قرآن اشاره کرد که خط و تذهیب آن‏ را انجام داده‏ اند که در کتابخانه کاخ‏ موزه‏ گلستان نگهداری می‏ شود.در دو طرف این‏ جلد تصویر عیسی(ع)و استحمام حضرت‏ مریم است و رقم دارد«رقم کمترین اقل‏ السادات علیرضا محمد اسماعیل الحسینی‏ قاینی».

همچنین جلدی با کار او با تاریخ ۱۲۷۲ ق. در مثنوی معنوی به خط برادرش سید محمد علی قاینی( تاریخ کتابت ۱۲۶۶ ق. ) دیده می‏ شود (

* غلامعلی. از جلدسازان، قلمدان‏سازان و نقاشان به‏ شمار می‏رفته است.از آثار او جلد روغنی کتاب چهارم الف‏ لیله است که بر روی آن مجلس بزمی نقاشی شده و در کتابخانه کاخ‏ موزه گلستان نگهداری می ‏شودو و رقم دارد «بدستیاری استاد کل فی الکل جان‏پناه استاد آقا سمت‏ اتمام پذیرفت العبد غلامعلی ۱۲۷۵ هـ.ق».

* فضل الله صحاف باشی ؛ . نقاش، تذهیب‏ کار و جلدساز. در عهد مظفر الدین شاه‏ می‏ زیسته و لقب صحاف‏ باشی را نیز از وی دریافت کرده است.(

* قوام الدین(میرزا آقا). از جلدسازان عهد ناصر الدین شاه قاجار است.از کارهای او جلد گل مرغی است با رقم«عمل قوام الدین میرزا آقا به جهت‏ خواجه‏ باشی»این اثر به روایت استاد کریم‏ زاده رسیده است. (

* محمد اسماعیل نقاش‏باشی.وی از نقاشان و صحفان اواخر قرن سیزدهم‏ است و جلد مثنوی نوشته شده توسط محمد حسن شریف و همچنین قرآنی که‏ به تاریخ 1279 به وسیله محمد رحیم اصفهانی نوشته شده از آثار اوست. (

* محمد جعفر لاهیجانی. صحاف و جلدساز دوره محمد شاه قاجار است. از آثار او می‏توان به جلد مفتاح الخزاین واشاره کرد که برای محمد شاه قاجار در 1254 در اصفهان و به خط عبد الله بن حاجی آقاجانی شکسته‏ نویسی شده.(

* موسی لاهیجانی. نقاش رنگ و روغن و جلدساز بوده است.در عهد فتحعلی شاه می‏ زیسته و از آثار او جلد تیموری است. روغنی گل و مرغی یک نسخه قرآن‏ است با رقم " ابو القاسم موسوی لاهیجانی فی سنة ۱۲۲۳ "

* ملا عاشورا صحاف. از صحافان زبردست قرن سیزدهم هجری از آثار او صحافی و جلد " هدیه الاعمی " تالیف : محمد حسین خباز کشمیری . نسخه شماره pac-۳۱۱/۱ کتابخانه انستیتیو ككلیدرزه تفلیس نوع و تزیینات جلد: كاغذی با مقوا به رنگ زیتونی،‌ دارای ترنج و سرترنج ، عطف و لبه: تیماج قرمز و در سرترنج نوشته شده «عمل ملا عاشور صحاف» ( فهرست تفصیلی نسخ خطی فارسی انستیتو ككلیدزه تفلیس. ج.۱ ص )

* محمد عاشور. از صحافان و جلدسازان قرن سیزدهم هـ.ق.است.از آثار او جلد " کلیات جامی " نسخه شماره ۷۸۶۰ کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران است . جلد با این مشخصات روغنی با ترنج ضربی زمینه سرخ گلها زرد در دو سوی آن در چهار جای روبروی هم نوشته شده ، عمل ملا عاشور محمد صحاف ۱۲۷۸» در درون پارچه ( فهرست نسخه های خطی كتابخانه دانشگاه تهران. ج.۱۶ ص )

* محمد. از صحافان دوره ناصری است که در سال‏ ۱۲۷۵ هـ.ق.به اروپا اعزام و با شیوه‏ های جدید صحافی آشنا شده است.

* محمد یحیی صحاف . از آثار او ساختن جلد " یوسف و زلیخا " جامی در سال ۱۲۸۴ ق. است. نسخه دارای ركابه است.و در سرترنج اسم صحاف به این صورت آمده است‌:«عمل محمد یحیی صحاف» این کتاب در کتابخانه ملی عشق آباد در ترکمنستان وجود دارد. ( فهرست نسخه های خطی كتابخانه ملی عشق آباد تركمنستان ص )

* محمد شریف صحاف . از آثار او جلد و صحافی " معارج النبوه " تالیف : فضل الله بن روزبهان خنجی است . این جلد ماوراء النهری ، مقوایی رویه كاغذ سبز عطف و سجاف دور تیماج سرخ ضربی با ترنج و سرترنج نام صحاف در سرترنج ها كلیشه شده به نام « عمل محمد شریف صحاف » این نسخه در کتابخانه وزارت امور خارجه در تهران وجود دارد . ( فهرست وزارت خارجه ص )همچنین جلد و صحافی " صراط النجاه " علامه مجلسی در حدود سال جلد با این مشخصات : : مقوایی رویه كاغذ براق سبز عطف و گوشه ها تیماج سرخ ، ضربی با ترنج و سر ترنج به رنگ سرخ نام صحاف در سر ترنج ها كلیشه شده است « عمل محمد شریف صحاف » با جدول و حاشیه منگنه. موجود به شماره ۱۵۱/۱ در کتابخانه وزارت امور خارجه ( فهرست وزارت خارجه ص )

اثر دیگر وی جلد و صحافی کتاب " نزهه الارواح " تالیف : امیر حسین حسینی هروی . نسخه شماره ۲-۱/ ۳۲۵ در کتابخانه ملی عشق آباد . نسخه دارای ركابه است.و در سرترنج اسم صحاف به این صورت آمده است: " عمل محمد شریف" ( فهرست نسخه های خطی كتابخانه ملی عشق آباد تركمنستان ص )

* ملا محمد یونس صحاف ؛ از آثار او جلد و صحافی کتاب " تاریخ ادبیات ایران " است که به شماره ۳۱۸۶۶/۴ در کتابخانه ملی ایران وجود دارد. نوع و تز ئینات جلد:لاکی، بوم مشکی، دارای ترنج به رنگ خردلی با نقوش اسلیمی ضربی و سرترنج با ضرب نام صحاف(عمل ملا محمدیونس صحاف)، سه حاشیه به قلم مشکی، عنابی و سبز با نقوش ساده ریسه‌ای و اسلیمی به رنگ زرد؛ عطف و لبه‌ها تیماج قهوه‌ای، آستر کاغذ نخودی. ( سایت اینترنتی کتابخانه ملی ایران)

* ملا اسماعیل صحاف. از آثار او جلد و صحافی کتاب " شرح الفوائد العضدیه " تالیف : ملا جلال دوانی ( کتابت ۱۲۳۲ ق. ) است که به شماره ۲۷۷۰ در کتابخانه ملی ایران وجود دارد. نوع و تزیینات جلد: مقوائی باروكش كاغذی زیتونی ، ضربی ترنج با گل و بوته سر ترنج با عبارت « عمل ملا اسماعیل صحاف » ( فهرست نسخه های خطی كتابخانه ملی ایران. ج.۱۳ ص ) همچنین جلد و صحافی " رساله عملیه " تالیف : عبدالسلام لاهوری ( تاریخ کتابت ۱۲۵۹ ق. ) موجود به شماره ۱۳۲۵۱ در کتابخانه ملی ایران. نوع و تز ئینات جلد:تیماج قهوه‌ای، ضربی، با نقش ترنج گل و بته‌دار و دو سر‌ترنج با عبارت ضربی« عمل ملا اسماعیل صحاف » به قلم نستعلیق در دو سر‌ترنج صدر و ذیل در هر دو لت جلد و با نقش زنجیره و جدول . ( سایت اینترنتی کتابخانه ملی ایران )

* ملا محمد نظر صحاف از صحافان قرن سیزدهم هجری است. از آثار او جلد و صحافی " الشافیه " ابن حاجب است که به شماره ی ۲۶۸۷۶/۱ در کتابخانه ملی ایران وجود دارد. نوع و تز ئینات جلد: لت رو: مقوای نخودی، لت پشت: مقوایی با روکش کاغذ طرح‌دار مشکی با ترنج با نقوش اسلیمی و گل و برگ ختایی، سرترنج با نقش «عمل ملا محمدنظر صحاف» ضربی بر زمینه زر و سرخ و مشکی، تسمه‌اندازی به قرمز، دو ردیف حاشیه ریسه‌ای به زرد، سبز و مشکی بر زمینه زرد و مشکی، جدول دور متن به زرد، سجاف تیماج قهوه‌ای، آستر کاغذ نخودی ( سایت اینترنتی کتابخانه ملی ایران )

*خواجه میر معصوم صحاف فرزند خواجه میر عبدالرحیم از صحافان قرن سیزدهم هجری است . از آثار او صحافی کتاب " تنسوقنامه ایلخانی " تالیف : خواجه نصیرالدین طوسی است . و رقم صحاف در روی جلد "عمل صحاف خواجه میر معصوم بن خواجه میرعبدالرحیم " است. ( فهرست نسخه های خطی فارسی پاكستان . ج.۲ ص ۴۲ )

* خواجه میر فاضل صحاف از صحافان قرن سیزدهم هجری است. از آثار او صحافی " بوستان سعدی در حدود ۱۲۸۲ ق. است که به شماره ۹۲۷۶ در کتابخانه ملی ایران وجود دارد. .نوع و تز ئینات جلد: مقوایی ، آستر کاغذ نخودی ، ترنج و سرترنج ضربی ،نقوش گل و بوته ، عطف پارچه قرمز در نیم ترنج ضرب شده «عمل خواجه میر فاضل صحاف » ( سایت اینترنتی کتابخانه ملی ایران )

* عالم خواجه صحاف ؛ از صحافان قرن سیزدهم هجری. از آثار او جلد و صحافی " دیوان حافظ ( کتابت ۱۲۹۰ ق. ) موجود به شماره (O Nov. ۴۲۳ (Zn. ۴۴۳ در کتابخانه دانشگاه اوپسالا سوئد . نوع و تزیینات جلد: مقووای ضخیم عطف و لبه چرمی پوسیده پاره قسمتی از جلد افتاده ضربی رویه آبی با ترنج و سرترنج قهوه ای در سرترنج مهر: « عمل عالم خواجه صحاف» ( فهرست كتابهای خطی فارسی در كتابخانه دانشگاه اوپسالا )

* میر لطف الله ، از آثار او جلد و صحافی " قرآن کریم " است. مشخصات این جلد : روغنی فرسوده با نقوش گل و بوته زرین در زمینه مشكی و یك نوار حاشیه با گل و بوته های رنگین در زمینه قرمز. عطف میشن قهوه ای . درون نقش گلهای نرگس كم كار در زمینه سبز روی كاغذ. در ترنج وسط دو طرف جلد اشعاری در مدح پیامبر نوشته شده كه به خاطر ریزش جلد نمی توان آنها را به صورت كامل خواند اما رقم صحاف در آن مشخص است: «عمل میر لطف الله حرره سنه ۱۲۹۱» قطر: ۵/۱ ( فهرست كتابهای خطی كتابخانه ملی ملك. ج.۱۴ ص )

* محمد امین صحاف ، از صحافان زیردست اواخر قرن سیزدهم هجری است. وی کتاب " نثر اللئالی " طبرسی را در حدود ۱۲۹۳ ق. صحافی کرده است. و به شماره ۲۸۲۱/۸ در کتابخانه ملی ایران نوع و تزیینات جلد: رنگ و روغن، بوم سبز زیتونی، جداول حاشیه ای به سرخ و سیاه و سبز و زرد، ترنج و سر ترنج سوخت با گل و بوته برجسته، عبارت «عمل محمد امین صحاف» در اندرون سر ترنج، مقوایی، عطف با تیماج زرشكی، ۱۴۰*۲۴۰ ( فهرست نسخه های خطی كتابخانه ملی ایران. ج.۱۳ ص ) اثر دیگر او جلد و صحافی کتاب " انوار غیاثی در اسرار الهی " تالیف : عبدالمحمود کافی ناصر هروی است. در سرترنج اسم صحاف به این ترتیب آمده است: «عمل ملا محمد امین صحاف» دارای ركابه و تمام صفحه های كتاب مجدول به شنگرف است.( فهرست نسخه های خطی كتابخانه ملی عشق آباد تركمنستان ص ) همچنین وی کتاب " چهل حدیث " عبدالرحمن جامی را صحافی و تجلید کرده که به شماره ۲۸۲۱/۳ در کتابخانه ملی ایران وجود دارد. نوع و تزیینات جلد: رنگ و روغن، بوم سبز زیتونی، جداول حاشیه ای به سرخ و سیاه و سبز و زرد، ترنج و سر ترنج سوخت با گل و بوته برجسته، عبارت «عمل محمد امین صحاف» در اندرون سر ترنج، مقوایی، عطف با تیماج زرشكی، ۱۴۰*۲۴۰ ( فهرست کتابخانه ملی ج ۱۳ ص )

* محمد حسینی. وی از صحافان و جلدسازان دوره قاجار است و از آثار او می‏ توان به جلد نسخه شماره ۷۷۳۲ کتابخانه مرکزی دانشگاه اشاره کرد.

* نصوح صحاف ؛ مالک کتاب " مختصر المعانی " ( فهرست نسخه های خطی كتابخانه آیة الله نجفی مرعشی . ج.۴۳ ص )

* میر ویس صحاف. کتاب " منقبت حضرت یازدهم پیر دستگیر " را صحافی کرده است . ( فهرست نسخه های خطی كتابخانه رونقی ــ شهر سبز ازبكستان ص )

* ملا حسین صحاف باشی ( فهرست نسخه های خطی فارسی كتابخانه تخصصی وزارت امور خارجه ص )

* محمد جعفر صحاف بن محمد باقر ؛ مالک کتاب " المصادر " ( فهرست نسخه های خطی كتابخانه آیة الله نجفی مرعشی . ج.۱۲ ص )

* محمد تقی صحاف . از آثار او جلد و صحافی کتاب " مواهب علیه " واعظ کاشفی است. مشخصات آن : جلد تیماج قهوه‌ای سوخته ، مقوائی، ترنج با نقش گل و بوته ضربی و دو سر ترنج با نقش « عمل محمد تقی صحاف » عطف تیماج قهوه‌ای روشن . ( سایت اینترنتی کتابخانه ملی ایران)

صحافان قدیم اصفهان

اصفهان از دیرباز شهر هنر و فرهنگ بوده و کتاب و کتابخانه و کتابخوانی در آن جایگاهی مهم داشته است. هنرمندان رواق و صحاف و تذهیب کار نیز در این میدان هنرنمایی کرده و آثار ارجمندی آفریده اند. در این مقاله زندگینامه تعدادی از صحافان قدیم اصفهان که توانستیم در منابع مختلف جمع آوری کنیم می آید :

* ابوعلی صحّاف، از محدّثین اصفهان است، و احمد بن محمّد بن اشته مدینی از او روایت نموده است. ( ذکر اخبار اصفهان، ج۱ ص ۱۰۳ )

* ابوبکر احمد بن محمّد بن حسنویه صحاف ، از محدّثین اصفهان در قرن سوم هجری است. او از علیّ بن عبداللّه بن مبشر واسطی و دیگران روایت می کند. وفات او قبل از سال 270ق روی داده است.

* محمد صحاف اصفهانی از صحافان قرن یازدهم هجری است. فرزندش محمّد تقی متخلص به " مسیر " از شاعر معاصر میرزا محمّد طاهر نصرآبادی بوده است. ( تذکره نصرآبادی، ج ۱ ص ۱۸۸ .)

* علینقی اصفهانی از صحافان هنرمند قرن دوازدهم هجری است. علاوه بر مهارت در پیشه صحافی شعر نیز می سرود و " انور " تخلص می کرد. وی در هنگام محاصره اصفهان به دست محمود افغان در سال ۱۱۳۴ ق. از اصفهان بیرون آمد و همان هنگام درگذشت. ( تذکره ریاض الشعراء ج ۱ ص ۳۴۷)

* علی اکبر صحاف ؛ از صحافان عصر زندیه است. در اصفهان می زیست. میرزا محد علی صبوح اصفهانی به خواهش او کتاب تحفه حکیم مومن تالیف محمد مومن طبیب تنکابن را در سال ۱۱۷۶ ق. کتابت کرده و در وصف او شعری نیز سروده است. این نسخه به شماره ۱۵۹۸۷ در کتابخانه مجلس شورای اسلامی وجود دارد. ( فهرست مجلس ج ۴۴ ص )

* آقا محمّد تقی صحاف بن ملّا محمّد ابراهیم مقدّس، از هنرمندان ذوالفنون و مجهول القدر اصفهان است. او از نوادر روزگار و از نوابع این دیار بود که نظیر این هنرمند را، زمانه کمتر به خود دیده است. به قول مرحوم استاد همائی:

«حقّاً صد مرد در یک تن و مجمع الصّنایع هنر صحافی و نقاشی و طراحی و تذهیب و خوشنویسی و سوخت سازی و معرق سازی چرمینه و ساختن فانوس های فنری قدیم و تهیه انواع رنگ و روغن های نقاشی و امثال آن بود.»

آثاری چند از او بر جای مانده که به برخی اشاره می شود.

1. کتیبه سردر مسجد صفا در محلّه شهشهان، به خط ثلث و به تاریخ سال 1290ق. 2. کتیبه سردر و داخل مسجد رکن الملک که نام خود را «محمّد تقی بن ابراهیم اصفهانی» در کتیبه آورده است. 3. سنگ نوشته قبر میر محمّد هادی و میر محمّد اسماعیل پاقلعه ای واقع در تکیه آغاباشی در تخت فولاد، همچنین در هنگام تسلّط روسها بر شهر اصفهان که تعمیراتی در مدرسه چهارباغ سلطانی (مدرسه امام جعفر صادق علیه السلام) انجام شد، برای اصلاح کتیبه های ثلث از او استفاده های بسیار کردند. در اواخر عمر نیز برای تعمیر کتیبه های آستانه قدس حضرت رضاعلیه السلام به مشهد مقدّس سفر کرد.

از ابتکارات او فانوس های پارچه ای است که نقش های گوناگون آن را با کاغذهای الوان در نهایت ظرافت چیده و تصاویر زیبا در آورده است و چون شمع در فانوس می افروختند واقعاً چشم انسان به تماشای این صنایع خیره می شد. همچنین از او دو عدد فانوس چوبی هشت ترک با پیراهنی از پارچه گارس بازمانده و شعرهایی در هشت بیت بریده و بر روی هشت ترک فانوس چسبانده شده است و اکنون در تملّک سرهنگ محمّد قباد معتمدی در تهران است.

آقا محمّد تقی صحاف در سال 1337ق وفات یافته و پای دیوار جنوبی بقعه فیض در تخت فولاد مدفون شد . ( اعلام اصفهان ج ۲ ص ۲۰۸ )

* محمّد صادق بن آقا محمّد باقر صحاف ، از هنرمندان قرن سیزدهم هجری است. از اساتید برجسته صحافی اصفهان بوده و در این شهر به فعالیّت مشغول بوده است. وی در سال ۱۲۶۷ ق نسخه ای از جلد دهم «بحارالانوار» را صحافی نموده است و جلد زیبا و هنرمندانه آن را پدید آورده و «صادق بن محمّد باقر» رقم زده است. ( اعلام اصفهان ج ۳ ص ۴۳۳ )

همچنین جلد و صحافی کتاب " انوار الربیع " تالیف سید علی خان مدنی شیرازی از آثار اوست. نوع و تز ئینات جلد:مقوایی با روکش تیماج عنابی، دارای جدول، حاشیه ریسه‌ای، ترنج، سرترنج و لچکی با نقوش گل و برگ ضربی، عطف تیماج قهوه‌ای، دارای کتیبه بازوبندی که در آن عمل صحاف با نقش ضربی «عمل محمدصادق ۱۲۷۸» آمده‌است. اندرون کاغذ ابروباد به رنگ‌های آبی روشن، قهوه‌ای، اخرایی، لاجورد و نخودی ( سایت اینترنتی کتابخانه ملی ایران)

* محمّد حسین صحّاف اصفهانی، هنرمند ماهر اوایل قرن چهاردهم هجری، وی صحافی را نزد آقا محمّد صادق و آقا ابراهیم پسران محمّد باقر صحّاف اصفهانی فرا گرفت. او در فنون صحّافی و تجلید و سوخت سازی و متن و حاشیه و دوپوست کردن کاغذ و مُرَقّع سازی مهارت به سزایی داشت. محمّد جعفر رجائی از شاگردان اوست. ( تاریخ اصفهان (هنر و هنرمندان ، ص۳۶۸ )

* محمد صادق روشن اردستانی ( م ۱۳۰۵ ق. ) . شاعر و ادیب عارف. از نوادگان ملا محمد صادق اردستانی حکیم و عارف عصر صفوی است. از اساتید صحافی بوده و دارالخلافه خاصه در تهران به صحافی مشغول بود ( اعلام اصفهان ج ۳ ص ۴۶۵و ۴۶۶ )

* محمّدجعفر صحّاف متخلص به «رجائی» بن محمّدرضا، شاعر و ادیب هنرمند، در سال ۱۲۹۲ ق در اصفهان متولّد شد و در این شهر به تحصیل پرداخت. در صحافی ابتدا نزد آقا محمّد تقی صحاف به شاگردی پرداخت امّا چون استاد در یاد دادن فنون کار بخل می ورزید، نزد آقا محمّدحسین صحّاف رفت و در هنر صحّافی و تجلید، از اساتید زبردست اصفهان شد. طبع شعر نیز داشت و طبعش به شوخی و هزل مایل بود و از اعضای اوّلیه انجمن ادبی شیدا در اصفهان به شمار می رفت. وی سرانجام در ۸ صفر ۱۳۶۵ ق وفات یافت. اعلام اصفهان ج ۲ ص ۳۰۰ )

* علی بن حسن صحاف اصفهانی از صحافان اواخر دوره ی قاجاریه است . وی نسخه ای از " تعبیر خواب " تالیف علامه مجلسی را در ۱ ربیع الثانی ۱۳۰۹ ق. به خط شکسته و نستعلیق کتابت کرده است . این نسخه به شماره ۹۲۷۳۹ -۱۴/۱۸ در کتابخانه آیت الله گلپایگانی وجود دارد. ( فهرست گلپایگانی ، صدرایی ج ۲ ص ۹۵۳ )

* عباسعلی اصفهانی ، صحاف . اواسط قرن سیزدهم هجری. ( فهرست عكسی دائرة المعارف بزرگ اسلامی . ج.۱ ص )

* حسنعلی بن درویش علی صحاف اصفهانی . اواسط قرن دهم هجری . وی کتاب " الف کلمه " را در سال ۹۶۷ ق. کتابت کرده و به شماره ۶۲۷۱/۵ در مرکز احیاء میراث اسلامی در قم وجود دارد. وی و احتمالا پدرش از صاحبان اصفهان بوده اند.( فهرست نسخه های خطی مركز احیاء میراث اسلامی . ج.۱۴ ص ۲۶۲)

* سید حسن صحاف اصفهانی . اواخر قرن سیزدهم هجری . ( فهرست كتابخانه آیة الله گلپایگانی . ج.۲ ص ) وی شاید پدر شاعر و خوشنویس هنرمند سید محمد هاشم طوبی اصفهانی ( م ۱۳۲۶ ق. ) باشد.

* آقا محمد جعفر صحاف اصفهانی . زنده تا سال ۱۳۰۴ ه. ق. ( فهرست نسخه های خطی كتابخانه آیة الله نجفی مرعشی . ج.۴۷ )

* ملّا صحیفی جوهری شیرازی، شاعر ادیب و خوشنویس و صحاف قرن یازدهم هجری. او از اعقاب صوفی خلیل ذوالقدر است. در شیراز متولّد شده و سالها در اصفهان سکونت داشته است. در فنون صحافی و مرمت کتاب استاد بود و خطوط ثلث و نستعلیق را خوش می نوشت و برای بسیاری از مساجد و امامزاده های اصفهان کتیبه نوشته است. آثار خطوط او در اصفهان در سال ۹۸۵ ق ( مسجد جامع ) تا سال ۱۰۱۹ ق (مسجد جارچی) یعنی در مدت 34 سال باقی است. در اصفهان شغل صحّافی و کتیبه نویسی داشته و گاهی برای بزرگان و اشراف مدیحه می سروده و صله دریافت می کرده است. در شعر و ادب نیز دارای مهارتی به سزا بوده تا جایی که حکیم شفائی شعر او را تحسین می کرده است. صحیفی به فارسی و ترکی شعر سروده است.

او بیش از هشتاد سال عمر کرد. پسرش ابوعلی در هند وفات یافت و او از شدت تأثّر در سال ۱۰۲۲ ق وفات یافته و در بقعه سه تنان واقع در مسجد آقانور اصفهان مدفون شد. ( اعلام اصفهان ج ۴ صص ۵۰۹ و ۵۱۰ )

* مولانا فتوحی اصفهانی ، از شاعران قرن دهم هجری بود. به نوشته سام میرزا صفوی : " در صحافی اندک وقوفی دارد .‌اما بسیار لاابالی و هرزه گرد است . (تذکره تحفه سامی ، همایونفرخ ص ۲۵۶ )

* غیاث الدین محمد مجلدی بن علاء الدین اصفهانی ، از صحافان و خوشنویسان قرن نهم هجری است. اهل اصفهان و مقیم عثمانی بود. از آثار او کتابت و صحافی

۱. "لمعات" عراقی ، به قلم نیم دودانگ متوسط ، با رقم: "... غیاث‌المجلد‌الاصفهانی... سنهٔ احدی و ثمانین و ثمانمائهٔ بقسطنطنیه"

۲. "دیوان" فارسی و ترکی قبولی ، به قلم کتابت متوسط ، با رقم: "... غیاث‌المجلدالاصفهانی بدارالسلطنه قسطنطنیه... فی شهور سنهٔ ثمانین و ثمانمائهٔ الهجرّیهٔ"؛ یک قطعه از مرقع ، به قلم نیم دودانگ جلی و کتابت متوسط ، با رقم: "العبدالحقیر غیاث‌المجلدالفقیر... سنۀ ۸۷۹ بقسطنطنیه". ( احوال و آثار خوشنویسان ج ص)

۳. " حفظ البدن " در سال ۸۸۳ ه. ق. است. این نسخه در کتابخانه کمبریج انگلستان نگهداری می شود. ( حفظ البدن : مقدمه ص چهل و چهل و یک )

* نورا صحاف ، از صحافان زبردست اصفهان در قرن یازدهم هجری است و فرزندش ملک محمد متخلص به " رابط " صحافی را از او آموخته است . ( تذکره نصرآبادی، تصحیح وحید دستگردی ص ۴۲۳ )

* ملک محمد اصفهانی متخلص به " رابط " فرزند نورا صحاف ، شاعر و هنرمند نیمه دوم قرن یازدهم هجری است. صحافی را از پدر آموخت. در اصفهان به صحافی مشغول بود و شعر نیز می سرود. ( تذکره نصرآبادی ، تصحیح وحید دستگردی ص ۴۲۳ )

* میرزا جلال شکوهی فرزند میرزا عبدالرزاق لنگرودی ؛ از صحافان اصفهان ه در ۱۹ ربیع اصلانی ۱۳۷۵ ه. ق. درگذشت و در تکیه خواجوئی در تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد ( دانشنامه تخت فولاد اصفهان ج ۲ ص ۳۳۶ )

فهرست صحافان  و جلد سازان معاصر

قرن چهاردهم هجری

* ملا نورس صحاف . از آثار او جلد و صحافی مجموعه ای شامل چند کتاب از جمله " مهمات المسلمین " تالیف : میر محمد حسینی بخاری در حدود ۱۳۰۱ ه. ق. موجود به شماره ۲۱۰۱۸ کتابخانه ملی ایران . نوع و تز ئینات جلد:مقوایی (ماوراءالنهری) رویه کاغذ سبز براق با جداول پهن سبز و قهوه ای، ضربی با ترنج و سرترنج که نام صحاف درون سر ترنج ها کلیشه شده بنام " عمل ملا نورس؟ صحاف" ( سایت اینترنتی کتابخانه ملی ایران)

اثر دیگر او " فقه منظوم " تالیف : شرف الدین صاحب بخاری است که به شماره ۲۱۰۱۸ در کتابخانه ملی ایران وجود دارد. ( سایت اینترنتی کتابخانه ملی ایران )

* مشهدی قاسم صحاف ( ز ۱۳۱۱ ق. ) بانی چاپ سنگی کتاب " احکام تجارت و مکاسب " تالیف: محمد نقی بن محمد امین شیرازی * آقا محمد جعفر صحاف اصفهانی . زنده تا سال ۱۳۰۴ ه. ق. ( فهرست نسخه های خطی كتابخانه آیة الله نجفی مرعشی . ج.۴۷ ) همچنین مصحح کتاب " تبصره المتعلمین " علامه حلی که در سال ۱۳۰۹ ق. چاپ سنگی شده است.

* احمد صحاف تبریزی. در ۲۲ ربیع الاول ۱۳۱۲ ق. نسخه ای از " دیوان محمد علی موذن خراسانی را به خط نستعلیق کتابت کرده و به شماره ۹۲۷۷ در کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد. ( فهرست رضوی ج ۷ ص ۵۲۴ )

* محمد جعفر صحاف از صحافان اواخر دوره ی قاجاریه است . وی مالک کتاب " منتخب تقویم اللسان " تالیف محمد شریف نوری نائینی بوده و در برگ نخست تملك محمدجعفر صحاف به سال ۱۳۱۸ ه ق همراه با مهر بیضی «محمدجعفر ۱۳۱۵» آمده است . احتمال دارد صحافی و جلد این کتاب هم کار او باشد. این نسخه به شماره ۱۶۱۴۸/۱ در کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی وجود دارد ( فهرست مرعشی ج ۴۱ ص )

* آقا محمّد تقی صحاف اصفهانی ( م. ۱۳۳۷ ق. ) فرزند ملّا محمّد ابراهیم مقدّس، از هنرمندان ذوالفنون و مجهول القدر اصفهان است. او از نوادر روزگار و از نوابع این دیار بود که نظیر این هنرمند را، زمانه کمتر به خود دیده است. به قول مرحوم استاد همائی:

«حقّاً صد مرد در یک تن و مجمع الصّنایع هنر صحافی و نقاشی و طراحی و تذهیب و خوشنویسی و سوخت سازی و معرق سازی چرمینه و ساختن فانوس های فنری قدیم و تهیه انواع رنگ و روغن های نقاشی و امثال آن بود.» ( اعلام اصفهان ج ۲ ص ۲۰۸ )

* زين العابدين كليني صحاف شيرازي . وی کتاب " شرف العلوم " تالیف : محمود حسيني بخاري قادري شطاري را در نيمه شب عرفه ماه ذي حجه 1367 ه. ق. کتابت کرده که در کتابخانه نوربخش ، خانقاه نعمت الهی در تهران وجود دارد. ( فهرست نوربخش ج ۱ صص ۱۳۱ - ۱۳۳ )

* محمّدجعفر صحّاف متخلص به «رجائی» بن محمّدرضا، شاعر و ادیب هنرمند، در سال ۱۲۹۲ ق در اصفهان متولّد شد و در این شهر به تحصیل پرداخت. در صحافی ابتدا نزد آقا محمّد تقی صحاف به شاگردی پرداخت امّا چون استاد در یاد دادن فنون کار بخل می ورزید، نزد آقا محمّدحسین صحّاف رفت و در هنر صحّافی و تجلید، از اساتید زبردست اصفهان شد. طبع شعر نیز داشت و طبعش به شوخی و هزل مایل بود و از اعضای اوّلیه انجمن ادبی شیدا در اصفهان به شمار می رفت. وی سرانجام در ۸ صفر ۱۳۶۵ ق وفات یافت. اعلام اصفهان ج ۲ ص ۳۰۰ )

* محمّد حسین صحّاف اصفهانی، هنرمند ماهر اوایل قرن چهاردهم هجری، وی صحافی را نزد آقا محمّد صادق و آقا ابراهیم پسران محمّد باقر صحّاف اصفهانی فرا گرفت. او در فنون صحّافی و تجلید و سوخت سازی و متن و حاشیه و دوپوست کردن کاغذ و مُرَقّع سازی مهارت به سزایی داشت. محمّد جعفر رجائی از شاگردان اوست. ( تاریخ اصفهان (هنر و هنرمندان ، ص۳۶۸ )

* ابراهیم صحاف ( ز ۱۳۲۷ ق ) ساکن تهران ، بانی چاپ سنگی کتاب " سرور العارفین" . ( فهرست آستانه حضرت معصومه ص )

* حاج سید عبدالرسول صحاف . اوایل قرن چهاردهم ه. ق. ( فهرست نسخه های خطی كتابخانه الغدیر یزد ص )

* اقا میرزا محمدرضای صحاف . زنده تا سال ۱۳۲۶ ه. ق. ساکن تهران . ( فهرست نسخه های خطی كتابخانه مرکزی دانشگاه تهران . ج.۲۰ ص )

حسین صحاف باشی .

* كربلایی غلامرضا صحاف از صحافان اوایل قرن چهاردهم هجری فرزندش کتاب " مصباح المنهج " را در ۱۳۵۷ ق. مرمت کرده است ( فهرست نسخه‌ های خطی آستان قدس رضوی. ج.۱۵ ص )

* ملا احمد صحاف . از صحافان اواخر دوره قاجار است. از آثار او صحافی کتاب " فوائد الضیائیه " ( تاریخ کتابت ۱۲۹۸ ق . ) است. روی جلد " عمل ملا احمد صحاف " حک شده است . ( فهرست نسخه های خطی مركز دائرة المعارف بزرگ اسلامی . ج.۳ ص )

صحافان معاصر

* محمد اسلام‌پناه مشهور به ملا محمد حسین صحاف کرمانی ، تقریبا از آخرین نفرات در ایران است که صحافی را به صورت سنتی انجام می‌دهد؛ یعنی به جای استفاده از چرم‌هایی کارخانه‌ای با چرم‌های دستی کار می‌کند.

او ۲ لیسانس دارد و مهندس آب است، اما به دلیل علاقه‌مندی و شغلش (پس از بازنشستگی) یعنی صحافی، لقب ملا را به سنت پیشینیان و صحافان برای خود برگزیده است. در دوره‌ای در سیستان و بلوچستان و خراسان صحافان را با عنوان «ملا» نام می‌بردند، چرا که می‌گفتند آن‌ها تمام کتاب‌ها را می‌خواندند.

او هم‌دوره چهره‌های ماندگاری نظیر همایون صنعتی، ایرج افشار، استاد باستانی پاریزی و … بوده که خاطرات شیرین او از هم‌جواری با آن‌ها در بخش‌هایی از مستند آورده شده است. ملا صحاف کرمانی فرد فرهیخته‌ای است؛ کتاب و مقاله‌های متعددی دارد که یکی از شاخص‌ترین کتاب‌های او «کتبیه‌ها و سنگ‌نبشته‌های کرمان» نام دارد. او در این کتاب تمام کتبیه‌ها و سنگ نوشته‌های کرمان را از دوران جوانی عکس برداشته و به توصیه زنده‌یاد ایرج افشار تدوین و تشریح در قالب کتابی کرده است. سید جواد میرهاشم مستند ساز فیلم مستندی از زندگی او به نام " و اما ، نام برده " را در ۱۲۰ دقیقه ساخته و در سال ۱۴۰۱ ش آن را به پایان برده است. ( سایت اینترنتی هنرمند نیوز ۲ اسفند ۱۴۰۱ )

* سید مهدی حاج سید جوادی ؛ پژوهشگر ، نویسند،هنرمند و پیشکسوت در رشته صحافی سنتی و کاغذسازی است. وی در قزوین مشغول صحافی سنتی و کاغذسازی می‌باشد. همچنین دارای سابقه تدریس رشته مزبور در حوزه هنری و شرکت در نمایشگاه‌های متعدد و دارنده لوح تقدیر از آستان قدس رضوی و سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری است.

رساله تاجیه ( رجال دیوانی و بزرگان و ارکان ملوک )

رساله تاجیه : باب چهارم - در احوال رجال دیوانی و بزرگان و ارکان ملوک

* گردآوری و پژوهش : غلامرضا نصراللهی

۱. تاج الدین ابوبکر مستوفی قزوینی . از مستوفیان مشهور قزوین در قرن هفتم هجری است . نسبتش به حر بن یزید ریاحی می رسد. تا اواخر قرن هفتم هجری زنده بوده و فرزندش حمد الله مستوفی مورخ برجسته و مولف کتاب " نزهه القلوب " و " تاریخ گزیده " است.

۲. ملک تاج الدین نصر ؛ از ملوک سیستان در قرن ششم هجری

۳. ملک تاج الدین حرب از ملوک سیستان د قرن هفتم هجری

۴. تاج الدین علی. از سادات و امام زادگان و از نوادگان امام موسی کاظم ( ع ) . بقعه و مزار او در نزدیکی روستای چهار برج در بخش روستای مرحمت آباد و در ۴۵ کیلومتری شهر میاندوآب در آذربایجان غربی وجود دارد.

۵. سید تاج الدین جعفر بن فضل بن جعفر معروف به سید تاج الدین غریب . از سادات و امام زادگان ساکن شیراز .

یکی دیگر از زیارتگاه های شهر شیراز بقعه ای معروف به سید تاج الدین غریب است که در محله دروازه کازرون و در نزدیکی بلوار سیبویه واقع شده است. این آرامگاه زیبا مدفن دو سید بزرگوار به نام های جعفربن فضل بن جعفر(ع) ملقب به تاج الدین و غریب از نوادگان حضرت ابالفضل(ع) و محمدبن حسن مثنی ابن حسن(ع) از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) است که نسبشان به امام اول شیعیان امام علی(ع) می رسد. به نظر می رسد بنای اولیه بقعه این دو بزرگوار در سال های قبل از روی کار آمدن قاجار ساخته شده است. سردر ورودی این بقعه دارای کاشیکاری چشم نوازی با کاشی هفت رنگ است که نقوشی از شهدای کربلا و حوادث آن واقعه عظیم، آیات و احادیث در کنار نقوش گل و مرغ و نقوش اسلیمی بر روی آن به چشم می خورد.

رساله تاجیه (  علماء و فضلاء و حکماء )

رساله تاجیه : باب سوم - در احوال علماء و فضلاء و حکماء

* گردآوری و پژوهش : غلامرضا نصراللهی

۱. تاج الدین محمود بن تقی الدین محمد دادای یزدی از عرفانی قرن هشتم هجری است. وی در سال ۷۵۳ ه. ق. در یزد رخ داد. سنگ قبر او ربوده اند و اکنون در موزه متروپلیتن در آمریکاست. ( یزدنامه ج ۱ ص ۳۸ )

۲. شیخ تاج الدین حسن بن علی دربی از محدثان شیعه در قرن ششم هجری و شاگرد ابن شهرآشوب ( م ۵۸۸ ه. ق. ) است. و شیخ نجم الدین جعفر حلی معروف به " محقق حلی " ( ۶۷۶ ه. ق. ) و شیخ رضی الدین علی بن موسی بن طاووس حلی معروف به " سید بن طاووس " ( م. ۶۶۴ ه. ق. ) از شاگردان او هستند .

۳. شیخ تاج الدین احمد اسکندرانی ؛

شیخ تاج الدین ابی الفضل احمدبن محمدبن عبدالکریم معروف به ابن عطاءالله اسکندرانی شازلی مولّف کتاب " الحکم العطائیه "

۴. تاج الدین عبدالوهاب بن علی بن سبکی شافعی . مولف کتاب های: " الدرراللوامع التحریر جمع الجوامع "

۵. علامه تاج الدین محمد فاضل اسفراینی

تاج الدین محمد بن محمدبن احمدبن سیف معروف به فاضل اسفراینی. مولف " الالباب فی النحو "

۶. ملا تاج ولي ابن خواجه نيازبن اوازعلي . عالم و فقیه حنفی. مولف کتاب " مهمات المسلمین " ، " فقه منظوم " ، " رساله عملیه " ( در فقه حنفیه )

۷. عبیدالله تاج الشریعه

عبیدالله بن مسعودبن محبوب محبوبی معروف به تاج الشریعه ، مولف " شرح وقایه الروایه "

۸. تاج الدین نقشبندی . مولف " تاجیه "

۹. تاج الدین شاه محمود فرزند ملاعلی کاشانی، عالم و عارفی شاعر از ناموران زمان خویش در کاشان بوده و در آنجا مدفون است. وی جد ملا محسن فیض کاشانی است.

۱۰ تاج الدّین حسین بن شمس الدّین محمّد صاعدی طوسی

از دانشمندان و فضلای شیعه در قرن دهم هجری است. وی نزد شیخ منصور راستگو به تحصیل پرداخته، سپس سال ها در اصفهان به تدریس مشغول شده است. میرداماد، فیلسوف و عالم مشهور از شاگردان او است که استاد را با القاب فراوان ستوده است. از تاریخ وفات او اطّلاعی در دست نیست؛ امّا تا سال 993ق در قید حیات بوده ، و تألیفاتی از خود به جای گذاشته که از آن جمله است: حاشیه بر حاشیه بر شرح مختصر المنتهی که در 977ق آن را تألیف کرده، و در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می شود. ( اعلام اصفهان ج ۱ ص ۷۳ )

در صفحه آخر نسخه خطی " تهذیب الاحکام " شیخ طوسی ( نسخه شماره ۱۷۳۳ کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی ) کتابت صدرالدین صحاف ، نسخه شماره اجازه ايست كه تاج الدين حسين صاعد بجهت سعدالدين محمد انصاري كاشاني ساكن كربلا بتاريخ صبح دوشنبه 28 جمادي الاول ۹۹۴ ق. در كربلا نوشته ؛ و همچنين بلاغ عبدالله (ظاهراً ملاعبدالله بن محمد تقي مجلسي ) و مهر دائري "صاعد" و خطوط ديگران آمده است ( فهرست مرعشی ج ۵ صص ۱۱۸ - ۱۲۰ )

۱۱. مولانا تاج الدین علی منشاری از علماء و قاریان برجسته تبریز در قرن نهم هجری است . حافظ حسین کربلایی در صحبت از مرقد مولانا تاج الدین علی منشاری که در علــم قـرائت سـرآمد روزگار و از عرفای صاحب نام تبریز در سدة نهم هجری محسوب میشد، مینویسد که وی «استاد مولانا غیاث الدین محمد نقاش است رحمه الله» ( روضات الجنان ، چاپ ۱۳۸۳ ج ۱ ص ۱۵۹ )

۱۲. تاج الدین ابوالحسن علی بن عبدالله اردبیلی تبریزی ( ۶۷۷ ق. اردبیل - ۷۴۶ ق. قاهره ) فقیه شافعی و ادیب و ریاضیدان قرن هفتم و هشتم هجری . مولف کتابهای " مبسوط‌ الاحکام‌ فی‌ تصحیح‌ ما یتعلق‌ بالکلم‌ و الکل" ، " حاشیه‌ بر شرح‌ کتاب‌ الحاوی‌الصغیر قزوینی " ، " الکافی‌ فی‌ علوم‌ الحدیث‌" ، " القسطاس‌ المستقیم‌ فی‌ الحدیث‌ الصحیح‌ القویم‌" ، " مختصر علوم‌الحدیث‌ " ، " التذکرة‌فی‌الحساب‌ " ( ر. ک : دانشنامه جهان اسلام ج ص ، ذیل تبریزی - علی )

۱۳. تاج الدین محمد بن عبدالکریم شهرستانی ( م. ۵۴۸ ق. ) مولف " مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار " ، ( شرح حال و آثار حجة‌الحق ابوالفتح محمدبن عبدالکريم شهرستاني، تالیف : دکتر محمدرضا جلالی نائینی، تهران 1343ش. )

رساله تاجیه ( در احوال خطاطان و کاتبان )

رساله تاجیه : باب دوم - در احوال خطاطان و کاتبان و ارباب هنر

* گردآوری و پژوهش : غلامرضا نصراللهی

۱. تاج الدین عمر بن محمود کدوک یزدی، از خاندان کدوک بنا در یزد است. از معماران زبردست یزد بود و معماری مسجد جامع یزد به دست او انجام شد. به نوشته ی استاد ایرج افشار نام وی عمر حک شده، ولی دو حرف نخست آن پاک شده و حرف ر باقی مانده است . ( یادگارهای یزد ج۲ ص ۱۲۸ )

۲. تاج الدّین علی معلّم، از خوشنویسان اصفهان در قرن دهم هجری است. از او کتیبه ای به خط ثلث بر روی کاشی در ایوان جنوبی مسجد جامع اصفهان موجود است که در حدود سال ۹۳۸ ق نوشته شده است. ( گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ص۹۶ )

رساله تاجیه ( بخش شعراء و ادباء )

رساله تاجیه

* گردآوری و پژوهش : غلامرضا نصراللهی

غرض از تصنیف این رساله بیان ترجمه ی احوال جمعی از شعراء و فضلاء و اهل قلم و کارگزاران دیوانی ملقب به تاج است و این رساله را چهار باب است :

باب اول - در احوال شعراء ‌و ادباء و مترسلین و ارباب قلم

باب دوم - در احوال خطاطان و کاتبان

باب سوم - در احوال علماء و فضلاء و حکماء

باب چهارم - در احوال رجال دیوانی و بزرگان و ارکان ملوک

باب اول - احوال شعراء ‌و ادباء و مترسلین و ارباب قلم

۱. تاج الدین بخاری ، شاعر ادیب که شعری از او در " مجمع البحور " ( نسخه شماره ۸۵۱ کتابخانه دکتر حسین مفتاح در تهران ) وجود دارد. ( نشریه نسخه های خطی ج ۷ ص ۲۱۹ )

۲. تاج الدین اسماعیل باخرزی ؛ از شاعران و ادیبان قرن هجری است عوفی در کتاب " لباب الالباب " می نویسد :

" الاجل تاج الدین اسماعیل باخرزی که از اکابر و اعیان باخرز بود و ذات او مجمع فضایل و مفاخر هر جوهر نادری که از قعر بحر خاطر جوهری ضمیر او در سلک کلک کشیدی ، لؤلؤ لالا بودی و هر معنی بکر که نتیجه ٔ بنات فکر او بودی بانگشت احتقار در دیده ٔ ابکار جنان و دلبران جهان زدی " ( لباب الالباب ، تصحیح ، ص )

امین احمد رازی نیز می نویسد :

تاج تفاضل و سراج قلوب امائل بوده. جوهری ضمیر هر جواهر که در سلک کلک کشیدی غیرت لوء لوء لالا بودی و هر معنی بکر که نتیجه زنان فکر او بودی ، انگشت اختیار در دیده ی افکار همگنان زدی " ( هفت اقلیم ، چاپ ۱۳۸۹ ، تصحیح طاهری حسرت ج ۲ ص ۶۸۱ )

از اشعار اوست

غزل


تا خبر وصل آن نگارنیاید
گلبن امید من ببار نیاید
تا که نیاید نگار من بکنارم
حسرت و درد مرا کنار نیاید
تا سر آن زلف بی قرار نگیرم
در دل بی صبر من قرار نیاید
تا که ورا در بر استوار نگیرم
زندگی خویشم استوارنیاید
جان وجوانی مرا ز بهر تو بایست
بی تو کنون هر دوم بکار نیاید
چشم ندارم بروزگار وصالت
بخت من این روز و روزگار نیاید
از تو و هجر تو زینهار نخواهم
کز تو و هجر تو زینهار نیاید.

غزل


تا بکوی تو ره گذر دارم
کافرم گر ز خود خبر دارم
دل ربودی و قصد جان داری
رسم و آیین تو زبر دارم
غمت از جان من نخواهد ۞ برد
غمت از جان عزیز تر دارم
جز غم عاشقی و تنهایی
صد هزاران غم دگر دارم
ابلهی بین که باضعیفی خویش
دست با چرخ در کمر دارم
نه باندازه ٔ سری که مراست
بسر تو که درد سردارم
من بیچاره می نیارم گفت
آنچه زین چرخ چاره کر دارم ۞
در هنر گرچه عالمی دگرم
عالمی خصم بی هنر دارم

*
و این قطعه در حق گران جانی گفته است :
چونت بخوانم نیائی اینست ۞ حماقت
چونت نخوانم بیایی اینست ۞ گرانی
دعوی دانش کنی همیشه ولیکن
هیچ ندانی همی که هیچ ندانی .

*
چو روی خوب ترا بینداین دو چشم رهی
پر آب گردد گویی همی سحاب شود
که هست روی تو خورشید و هر که در خورشید
نگه کند بزمان چشم او پر آب شود.

*
رباعی
ای دوست اگر داد کنی ور بیداد
تن درهمه کارهات در خواهم داد
جانم نشود مگر بدیدار تو شاد
روزی که ترا نبینم آن روز مباد.

*
در عشق تو خون خوردن و غم سود نداشت
در صبر گریختیم هم سود نداشت
هر حیله که آدمی تواندکردن
من با تو بکردم ای صنم سود نداشت

*
چاکر چو همه نقش خیال تو نگاشت
این فرقت دردناک را چشم نداشت
آسوده بدم با تو فلک نپسندید
خوش بود مرا با تو زمانه نگذاشت .

*
دل را چه دهم فریب چندین بسخن
چون کار مرا نه سرپدید است و نه بن
در سال نو از رفته قیاسی می کن
سال نو و صد هزار اندوه کهن .

*
چون دید مرا یار سراسیمه و سست
وزجان و جهان هر دو برون آمده چست
گفتا نه ز من شنیده بودی ز نخست
کاندیشه ٔ چون منی نه اندازه ٔ تست .

*
ابریست که جز بلا نبارد غم تو
زهریست که تریاک ندارد غم تو
در هر نفسی هزار محنت زده را
بیدل کند و ز جان برآرد غم تو.

*
چون دست اجل جان شکر آید غم تو
چون پای قضا در بدر آید غم تو
وآن روز که گویم بسر آید غم تو
سر برزند از زمین بر آید غم تو

#


جان گر زغمت چو ابر بهمن گرید
وزرنج بصد هزار شیون گرید
کو دشمن من تا بمن اندر نگرد
پس بنشیند بدرد و بر من گرید.

#


نزدیک من ای راحت جانم که تویی
تو آمده ای و من بدانم ۞ که تویی
آخر بر من سوخته ٔ ساخته دل
چندان بنشین که من بدانم که تویی .
و چون شهاب الدین ابوالحسن طلحه بعالم
بقا رفت این رباعی در مر ثیت او گفته است :
جانی که مرا بی تو به مرگ ارزانیست
گر هست درین تنم ز بی فرمانیست
دانی که مرا پس از تو، ای راحت جان
با درد تو زیستن ز بی درمانیست
چ
آتشکده ٔ آذر در ترجمه ٔ احوال وی آرد: تاج الدین اسماعیل باخرزی از احوالش چیزی معلوم نشده و ازافکارش نیز شعری سوای این رباعی بنظر نرسیده اضطراراً نوشته شد و بسیار بد فرموده اند:
ای دوست اگر داد کنی ور بیداد
تن در همه شیوه هات در خواهم داد
جانم نشود مگر بدیدار تو شاد
روزی که ترا نبینم آنروز مباد.
رجوع به آتشکده ٔ آذر چ بمبئی ص 67 (ذیل شعرای جام ) شود. ( لغت نامه دهخدا ج ص )

شهاب الدین ابوالحسن طلحه مروزی از معاصران اوست و تاج الدین باخرزی در مرثیه وفات او شعری سروده است. ( هفت اقلیم ، تصحیح طاهری حسرت ، چاپ ۱۳۸۹ ج۲ ص ۵۳۱ )

شعری از او به خط عباس کاتب همدانی در " سفینه شعر " شماره ۱۵۹۰۵ کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد. ( فهرست رضوی ج ۱۷ ص ۲۹۵ - ۳۰۰ ) و در " جُنگ اشعار " شماره ۲۴۴۶ کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران نیز شعری از او هست . ( فهرست مرکزی دانشگاه تهران ج ۹ ص )

۳. تاج الدین تمرانشاه؛ از شعرای پارسی گوی است و شعری از او در " سفینه شعر " به خط عباس کاتب همدانی شماره ۱۵۹۰۵ کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی وجود دارد. ( منبع قبل )

۴. تاج الدین مسعود؛ از شاعران ایرانی است . شعری از او در " جُنگ اشعار " شماره ۱۰۰/۵ در شیخ علی خوانساری وجود دارد. ( مجله نور علم دوره ۲ شماره ۴ ص )

۵. تاج الدین حسن ؛ متخلص به " تاج " سراینده شعری با مطلع :

مرا به غیر تو پرداختن محال است این

سخن ز غیر تو گفتن که را مجال است این

که در برگ ۸۶ الف " جُنگ " شماره ۱۷۸۰۹ کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی وجود دارد. ( فهرست مرعشی ج ۴۵ ص )

۶. ملک تاج الدین ؛ معاصر ظهیر الدین مرعشی . از شعرا بوده و شعر او در " تذکره الشعراء " نسخه شماره ۲۴۳ کتابخانه دانشکده الهیات دانشگاه تهران وجود دارد. ( فهرست الهیات دانشگاه تهران ص )

۷. تاج الدین پور بهاء جامی ؛ از شاعران مشهور که شعری از او در " جُنگ اشعار " شماره ۷۲۰ کتابخانه نوربخش ( خانقاه نعمت اللهی ) تهران وجود دارد. ( نشریه نسخه های خطی ج ۱۲ ص )

۸. تاج الدین احمد گنجوی ؛ از شاعران قرن پنجم هجری و معروف به " ابن خطیب " و " پور خطیب " است . از معاشران و عشاق مهستی گنجوی بود.‌وداستان دلدادگی این دو را جوهری زرگر به نظم درآورده است. جوهری در این منظومه رباعیات و قطعاتی را که پورخطیب و مهستی درباره یکدیگر می‌سرودند، به صورت مشاعره گردآوری کرده، و سپس در باب هر یک، حکایتی آورده است. شهرهای او عموماً جنبه هزل و مطایبهدارند که نشان‌دهنده قریحه طنزپرداز پورخطیب و اسلوب قوی و مضمون‌پردازی‌های خوب و دلنشین اوست. از اوست :

( دائره المعارف بزرگ اسلامی ج ص ؛ هفت اقلیم ، چاپ ۱۳۸۹ ، تصحیح سید محمدرضا طاهری حسرت ج ۳ ص ۱۴۸۱ )

۹. تاج الدین سرخسی ؛ از شاعران قرن ششم هجری است.

امین احمد رازی می نویسد :

" از روسای سرخس و فضلای خراسان بوده . نگارخانه خیال او رونق خورنق شکسته و تصاویر خط موزونش از ارتنگ ننگ داشته. شعرش اگر چه به حکم کثرت مدون است اما متداول نیست " ( ففت اقلیم ، چاپ ۱۳۸۹ ، تصحیح طاهری حسرت ج ۲ ص ۵۵۵ )

از اشعار اوست :

بخدایی که ذوق توحیدش
در جهان خوشتر از شکر باشد
که چو من دور باشم از در تو
عیشم از زهر تلخ تر باشد
این تفاخر مرا نه بس که مرا
هر کجا پای تست سر باشد
بندگی می کنم بطاقت خویش
نه همانا که بی اثر باشد

*
زآنکه گر التجا کند به لئیم
نگشاید ز سعی او بندش
گه برحمت همی کند یادش
گه بحکمت همی دهد پندش
آخر الامر چون فرو نگری
زهر باشد نهفته در قندش
این مثل سایر است ونیست شگفت
گر نویسد بزر خردمندش
فیل چون در وحل فرو ماند
جز به پیلان برون نیارندش

*
گر زمانه وفا کند با من
عذر تقصیر خویش می خواهم
ورنه مجرم مرا مدان زیراک
من ز تقصیر خویش آگاهم
مهر و مه را کسوف و نقصان است
خود گرفتم که مهر یا ماهم
ازغم و رنج این زمانه ٔ دون
از فلک بگذرد همی آهم
با ملک شه جهان نکرد وفا
تو چنان دان که خود ملکشاهم .
در وفات یکی از عمال ، این رباعی را به مطایبه گفته :
در ماتمت آن قوم که خون می بارند
مرگ تو حیات خویش می پندارند
غمناک از آنند که تا دوزخیان
جاوید چگونه با تو صحبت دارند.

۱۰ تاجی لاهیجی ، از شاعران قرن یازدهم هجری و معاصر میرزا محمد طاهر نصرآبادی بود . وقتی که میرزا هاشم به وزارت آنجا [ لاهیجان ] رفت او تاریخی گفت میرزا هاشم مبلغ دوازده هزار دینار جهت او فرستاد وی پس داده و گفته بود جهت طبع آزمائی قطعه ای گفتم من شاعر گدا نیستم . ( تذکره نصرآبادی ، سال چاپ ، تصحیح ص )

از اشعار اوست :

خطش دمید و غیر ازو کامکار ماند
آخر میانه ٔ من و او این غبار ماند
خون از دماغ غنچه ٔ گل ریخت بر زمین
از بس در انتظار نسیم بهار ماند
در حیرتم کنون که جهان پر ز کشتنست
بیکار در نیام چرا ذوالفقار ماند
کو میوه ای که کام ازو لذتی برد
بیهوده چشم ما به سر شاخسار ماند.

۱۱. تاج الدین فارسی؛ از شاعران اوایل قرن هفتم هجری است. وی اهل روستای " زیراه " دشتستان در استان بوشهر بود. مردی حکیم و دانشمند بود و در دهلی زندگی می کرد و دبیری سلطان شمس الدین دهلوی را بر عهده داشت. ( تذکره مرآت الفصاحه ص ۱۱۱ ، تذکره مجمع الفصحاء ، تصحیح مظاهر مصفا ج ۱ صص ۴۶۴ و ۴۶۵ ، دانشمندان و سخن‌سرایان فارس، ج۲، ص۵ )

۱۲ . خواجه تاج الدین مختص متخلص به " نوایی " از شاعران اوایل قرن دهم هجری است.

" جوانی است به انواع هنر آراسته . در خطوط و علم قافیه و عروض و معما صاحب وقوف و تخلص نوایی است . در محلی که متوجه هند بود این قطعه را در سلک نظم کشید :

سوی هندوستان روم کآنجا

کار اهل هنر نکو رفته

که سخا و کرم ز اهل جهان

به زمین سیه فرو رفته ( تذکره تحفه سامی ، تصحیح همایونفرخ ص ۱۲۵ )

۱۳. تاج الدین علی بن محمد حلاوی؛ معروف به تاج حلاوی از ادبا و شعرای قرن هشتم هجری است . وی در زمان خویش شهرت بسیار داشت و مؤلف کتابی در محسنات کلام و فن شاعری به‌اسم "دقایق‌الشعر"است و به ‌شیوه ی "حدائق‌السحر" نوشته شده است.( تاریخ نظم و نثر ص ۲۱۰ )

۱۴. تاج الدین حسین خوارزمی از عرفا و شعرای قرن نهم هجری و مرید ابوالوفاء خوارزمی ( م ۸۳۵ ه. ق. ) از مشایخ سلسله کبرویه است. نوشته اند که وی در سال ۸۳۸ یا ۸۴۰ ه. ق در حمله ازبکان به خوارزم کشته شده و در جوار استاد خود ابوالوفاء به خاک سپرده شده است. این کتاب ها از اوست : منظومه " کنوزالحقائق فی رموزالدقائق " در شرح مثنوی مولوی، به فارسی ؛ " جواهرالاسرار و زواهر الانوار " در شرح مفصّل چهار دفتر مثنوی مولوی، به فارسی ؛ " شرح فصوص‌الحکم " به فارسی، که در واقع ترجمه شرح قیصری بر فصوص‌الحکم ابن‌عربی است. خوارزمی در این اثر از اشعار خود و به کرّات از اشعار مولوی در شرح اندیشه ابن‌عربی بهره برده‌است. چنان که می‌توان آن را اثری تطبیقی در زمینه آرای ابن‌عربی و مولوی دانست . ؛ " نصیحت‌نامه شاهی " ، مشتمل بر دو مقاله و بیست باب، که خوارزمی آن را بعد از 829 به‌نام شاهزاده ابراهیم سلطان، فرزند غیاث‌الدین‌شاه، نوشته‌است. ؛ " ینبوع‌الاسرار فی نصائح‌الابرار " ، در اخلاق و حکمت و عرفان، به فارسی، مشتمل بر مقدمه‌ای مختصر و دو مقاله و بیست‌ویک باب و یک خاتمه. این اثر در واقع، نسخه جرح و تعدیل‌یافته نصیحت‌نامه شاهی است . ؛ " دیوان اشعار " ، به فارسی، مشتمل بر غزلها، قصاید و ترجیعات با مضامین عرفانی و ستایش امامان شیعه. در این دیوان، غزلهایی با تخلصهای حسین و منصور به چشم می‌خورد. این اثر که شامل همه اشعار خوارزمی نیست، به‌اشتباه به دیوان منصور حلاج نیز شهرت یافته است. ؛ " شرح اقرب‌الطرق الی‌اللّه " نجم‌الدین کبری، این کتاب در واقع همان مقاله نهم جواهرالاسرار با عنوان «اصول‌الوصول» است. ؛ " المقصدُالاقصی فی ترجمة المستقصی " ؛ به‌فارسی؛ " تحفة‌الابرار فی افضل‌الاذکار " ؛ " کشف الهدی فی کشف قصیدة‌البردة " ، به ترکی خوارزمی در ۸۳۴ ه. ق ؛ " رساله‌ای در مستی باده " ؛ کتابی در علوم ظاهری و اصطلاحات آن؛ و " اساس القواعد " ، در حساب، به‌فارسی . ( دانشنامه جهان اسلام ج ص ذیل " خوارزمی - تاج الدین حسین )