* واژه شناسی
کوشک واژه ای کهن در زبان پارسی است.فرهنگ ها درباره کوشک می نویسند : به ساختمان مرتفع یا ساختمانی که در میان باغ ساخته شده یا کاخ ، کوشک گفته می شود. واژه ی کوشک از آن واژه هایی است که به زبان های اروپایی راه یافته و با ریخت لاتین به زبان پارسی باز گشته است و " کیوسک " همان کوشک است.
* پیشینه
در اصفهان دو محله به در کوشک شهرت داشته اند :
یکی کوشک در محله یهودیه ( جوباره) در مرکز شهر اصفهان
و دیگری در کوشک در همسایگی محله بید آباد.
بین اصفهان و نجف آباد هم یک آبادی به نام کوشک هست .
هنگامی که غرب های مسلمان شهر اصفهان را گرفتند ؛ نام های پارسی را به تازی دگرگون ساختند.و در کوشک را " باب کوشک " و " باب القصر " گفتند و برخاستگان از این محله را " باب کوشکی " و" قصری " خواندند.
اکنون جایگاه درست در کوشک یهودیه بر ما روشن نیست و نیازمند به پژوهش بیشتر است.
اما آنچه در کتاب های گذشته نوشته شده این است که نخست شماری از اهالی یهودیه تا از سده ی دوم تا سده ی پنجم هجری به باب کوشکی مادر شده اند ؛ اما از سده ی پنجم و پس از آن دیگر نام " باب کوشکی " دیده نمی شود و " باب القصری " و " قصری " جای آن را می گیرد. از برخی قرائن مانند رقم میرزا محسن کاتب " حاشیه تهذیب المنطق " در سال ۱۱۷۷ ه. ق. هم روشن می شود که محله باب القصر در جوباره اصفهان همان محله باب کوشک یهودیه اصفهان است. اما اینکه محل دقیق محله باب کوشک یا باب القصر در کجای جوباره بوده است تاکنون بر ما معلوم نگشته است.
باب القصر در دوره صفویه دارای یک مدرسه دینی بوده است که در ادامه مقاله به معرفی آن می پردازیم.
همچنین به استناد وقفنامه زبیده بیگم صفوی باب القصر در اواخر دوره صفویه یک یخچال به نام بابا حسن و یک بازار سرپوشیده با ۲۱ باب دکان داشته که از جمله کارخانه شماره در آن بوده است .
در وقفنامه زبیده بیگم صفوی که در سال ۱۱۰۷ ه. ق. تنظیم شده و نسخه عکسی آن اکنون به شماره ۲۱۹د در کتابخانه آیت الله مرعشی در قم وجود دارد به موقوفات زبیده بیگم در محله باب القصر اشاره کرده است :
" ۱۱- كل شش دانگ یك باب یخچال مشهور به « یخچال بابا حسن » در محله باب القصر الصفهان با جمیع لواحق . ۱۲- همگی و تمامی كل « چهار سوق با نه چشمه طاق كه از سه طرف معبر عام است و دكامین طرفین كه عبارت از بیست و یكباب دكان با كارخانه شماعی و پیش دكان » واقع در محله باب القصر اصفهان ، با جمیع توابع و لواحق ."
نام باب القصر تا اواخر دوره قاجاریه در میان مردم و در اسناد و قبالجات به کار می رفته است. از جمله سندی در کتابخانه ملی ایران که در ۱۳۱۷ ه. ق. بدین شرح :
۱. " مصالحهنامه فروش خانه واقع در محله بابالقصر اصفهان از سوی احمدخان (فرزند عوضعلیبیک) و همسرش (دختر میرزازکیخان) به میرزامحمدعلی و میرزامحمدحسن (فرزندان حاجملافتحعلی کربکندی)." موجود در بخش اسناد کتابخانه ملی ایران.
" اجاره نامه بین آقا سید[حامد] با حاجی اسدالله سمسار پیرامون یک باب خانه در محله باب القصر اصفهان به تاریخ ۱۳۲۴ق و خط شکسته دارای کاغذ قهوه ای و فاقد تذهیب " موجود در کتابخانه ملی ملک در تهران.
اما در اصفهان چند جای دیگر نیز به داشتن قصر نامدار شده اند.
۱. محله شمس آباد ( قصر شمس آباد )
۲. محله سنبلستان ( قصر چُلمان )
۳. محله درکوشک ، باب القصر ( قصر درکوشک ) در همسایگی بید آباد.
۴. محله قصر منشی ( قصر منشی ) ، منسوب به منشی الممالک عهد صفویه.
* بزرگان محله باب القصر و درکوشک یهودیه
۱. قاضی ابوعلی حسین بن معمّر بن عبدالصّمد بن احمد بن عبدالواحد بن زکریا کاتب قصری، فقیه و محدث قرن ششم هجری است . وی در اصفهان از ابراهیم بن محمّد بن ابراهیم قفّال طیّان استفاده کرده و ابوسعد سمعانی در اصفهان از او اجازه گرفته است.
۲. ابوالعبّاس احمد بن فضل بن احمد بن عبداللّه بن محمّد قصری اصفهانی، از محدّثین اصفهان در قرن ششم هجری است. ابوسعد سمعانی در اصفهان از وی حدیث شنیده است.
۳. ابوالفتوح عبدالرزاق بن محمّد بن ابوالفتوح قصری اصفهانی از محدّثین عامّه اصفهان در قرن ششم هجری. از محلّه «باب کوشک» اصفهان بوده و از ابومحمّد رزق اللّه بن عبدالوهاب تمیمی، ابوعبداللّه قاسم تمیمی و دیگران حدیث شنیده و ابوسعد سمعانی حدیث ابن کرامه (ابوجعفر محمّد بن عثمان بن کرامه، متوفی 254 یا 256 در کوفه) را از وی شنیده است.
۴. شیخ اسماعیل قصری اصفهانی، از عرفاء و متصوّفه قرن هفتم هجری است. در سلسله الاولیاء در باب او نوشته شده است: «کان عالما بعلوم الظّاهر، متبحرا فیها عارفا بحقایق الباطن محقّقا فی دقایقها و فی المجاهده و المشاهده و المکاشفه له شأن عظم و مرتبه کبر». وی از مشایخ شیخ نجم الدّین کبری بوده، و شیخ نجم الدّین از او خرقه پوشیده است. صاحب عنوان سرانجام در دزفول اقامت گزیده، و همان جا وفات یافته است.
۵. ابواسحاق ابراهیم بن احمد بن یوسف جلاّب باب کوشکی، از محدّثین اصفهان است. ظاهرا در قرن سوم هجری می زیسته، و از اهالی محلّه «بابکوشک» در یهودیّه بوده، از ابن صاعد و محدّثین هم طبقه او حدیث شنیده است.
۶. احمد بن ابراهیم باب کوشکی، عالم محدّث قرن سوم هجری از اهالی محلّه «باب کوشک» یهودیّه اصفهان بوده، از حسین بن حفص نقل حدیث نموده، در سال 278ق وفات یافته است.
۷. محمّد بن حسن بن سعید اصفهانی بابکوشکی از محدثان اصفهان است و محمد بن حسین بن مکرم از او حدیث شنیده است.
۸. محمد علي بن بن امين البر بن محمد حسيني نطنزي نسخه ای از " الروضه البهیه " شهید ثانی را در اواخر دهه سوم صفر ۱۱۲۱ ه. ق. در محله باب القصر از محلات جوباره دارالسلطنه اصفهان کتابت کرده است. این نسخه به شماره ۱۰۷۱۱ در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران نگهداری می شود. و رقم آن چنین است :
«قد وقع الفراغ من تحریر هذا الشرح الشریف العبد المذنب الضعیف ابن امین البر بن محمد الحسینی النطنزی محمدعلی عامله الله بلطفه الخفی فی محله باب القصر من محلات جوباره دارالسلطنه اصفهان حقت بالامن و الامان حین تراكم امواج الهموم و تلاطم افواج العموم و اندراس خیر الرسوم و انتشار اوصاف المذموم فی اواخر عشر الثالث من الشهر الثانی من السنة الاول من العشر الثالث بعد المأة و الالف من الهجرة النبویة المصطفویه علیه افضل الصلوات و التحیه. اللهم اقطع عنا طول الامل و وفقنا بالعمل قیل حلول الاجل و فلول اللسان عن منفعة الاجل و هی ذكر الله عزوجل و بعد تشفیة القلب من جمیع العلل لانه كالمرات فی كف الاشل و اغسل دنس اوصافنا من رحمتك الغلل و انزل بنا من سعآیب غفرانك الوبل بالعجل برحمتك یا ارحم الراحمین. تم سنة ۱۱۲۱»
۹. محمد شهیر به آقا بابا ، از ساکنان محله باب القصر اصفهان بوده و در ۲۷ رمضان ۱۲۲۲ ه. ق نسخه ای از " حق الیقین " رادر این محله به خط کتابت کرده که به شماره ۷۱ در کتابخانه آیت الله سید حسن فقیه امامی وجود دارد.
* مدرسه باب القصر
مدرسه باب القصر از کهن ترین مدرسه های دینی اصفهان است. دست کم از سده ی دهم هجری پیشینه ی این مدرسه در دست است . شماری از دانشمندان یا جویندگان دانش یا نسخه پردازان ساکن یا شاغل در این مدرسه بوده اند و اغلب آنان از روستاها و شهرهای اطراف اصفهان یا سایر شهرهای ایران بوده اند. و مطابق اطلاعاتی که به دست آورده ایم مدرسه باب القصر جوباره از دوره صفویه تا اواخر دوره ی قاجاریه دایر و طلبه نشین بوده است.
۱. محمد قاسم بن محمد رضا البرماراري کتاب " حاشیه حاشیه الخفری علی التجرید " تالیف : حسین بن ابراهیم تنکابنی را به خط نستعلیق در اول جمادی الثانی سال ۱۰۸۸ ه. ق. کتابت کرده است. این نسخه به شماره ۴۰۲/۱ در کتابخانه شیخ علی حیدر در مشهد وجود دارد.
۲. ابوالحسن بن یحیی کسکری نسخه ای از " سفینه النجاه " تالیف : ملا محمد فاضل سراب را به خط نسخ در چهارشنبه ۲۶ ربیع القا می ۱۱۰۳ ه. ق. در مدرسه درب کوشک اصفهان کتابت کرده است. این نسخه به شماره ۳۰ف۷ در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران نگهداری می شود.
۳. عماد بن میر حیدر حسینی، از فضلاء قرن دوازدهم هجری. مجموعه ای از چند رساله را در سال 1111ق در مدرسه باب القصر اصفهان به خط نستعلیق نوشته است. این مجموعه به شماره 1157 در کتابخانه مدرسه فیضیه قم موجود است. و شامل: 1. «رساله در جفر» 2. «حاشیه بر شرح الملحض» قاضی زاده رومی، از بیرجندی 3. «تشریح الافلاک» شیخ بهائی4. «شرح بر شرح چغمینی» می باشد.
وی همچنین " نسبة ارتفاع اعظم الجبال الی قطر الارض " شیخ بهایی را در مدرسه باب القصر کتابت کرده است. این نسخه به شماره ۱۱۵۷/۴ در کتابخانه مدرسه فیضیه قم موجود است.
۴. مير محمد امين بن مير محمد حسين مازندراني مشهد سري ، کتاب " آداب الصلاه " علامه مجلسی را در ۲۴ ربیع الاول ۱۱۳۱ ه. ق. در مدرسه باب القصر اصفهان کتابت کرده است . این کتاب به شماره ۱۰۳۵۸/۳ در کتابخانه مجلس شورای اسلامی موجود است.
۵. استاد ملا محمد اسماعیل از مدرسین مدرسه باب القصر جوباره در اواخر دوره صفویه .
۶. غلامرضا بن محمد حسین اصفهانی نسخه ای از " منشآت سلیمانی " تالیف : ابوالقاسم بن محمد رضا نصیری را به خط نستعلیق خوش در مدرسه باب القصر درکوشک اصفهان در ذیحجه ۱۱۳۵ ه. ق. کتابت کرده است. این نسخه به شماره ۱۲۰۲۹/۲ در کتابخانه آیت الله مرعشی در قم نگهداری می شود. رقم و تاریخ نسخه چنین است :
" تمام شد كتاب به توجه جناب مستطاب استاد ملا محمد اسماعیل معلم در مدرسه باب قصر در كوشك "
۷. میرزا محسن کتاب " حاشیه تهذیب المنطق " تالیف : ملا عبدالله یزدی را در سال ۱۱۷۷ ه. ق. به خط نسخ در مدرسه باب القصر مشهور به درب کوشک اصفهان کتابت کرده است . این نسخه به شماره ۲۳۳۲۴ در کتابخانه ملی ایران نگهداری می شود. رقم و تاریخ نسخه چنین است :
" علی ید اقل الطلبه میرزا محسن فی شهر رجب المرجب فی مدرسه باب القصر المشهور بدرب کوشک اصفهان سنة ۱۱۷۷ "
۸. سليمان بن رفيع تنكابني کتاب " التصریح بمضمون التوضیح تالیف خالد بن عبدالله ازهری را به خط نستعلیق در سال ۱۲۰۵ ه. ق. ور مدرسه باب القصر اصفهان کتابت کرده است . این نسخه به شماره ۸۸۹۱ در کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی در قم نگهداری می شود.
۹. سيد هادي بن محمد رضا الحسيني التنكابني کتاب " شرح الکافی " ملا صدرا را به خط نسخ درسال ۱۲۱۰ ه. ق. در مدرسه باب القصر اصفهان کتابت کرده است.این کتاب به شماره ۴۶ در کتابخانه عبدالوهاب فرید تنکابن در رامسر موجود بوده و اکنون به شماره ۲۱۶۶۹ در کتابخانه ملی ایران نگهداری می شود. و رقم کاتب و تاریخ آن چنین است :
" قد فرغ من تسوید هذا الکتاب اقل الخلیقة بل لا شی فی الحقیقة هادی ابن محمد رضا الحسینی التنکابنی فی دارالسلطنة اصفهان فی المدرسة المشهورة بباب القصر فی سنه عشرة وماتین بعد الالف غرض نقشی است کز ما باز ماند..."
۱۰. محمد ابراهيم بن عباس علي هزارجريبي در سال ۱۲۱۵ ه. ق. نسخه ای از " مفاتیح الشرایع " فیض کاشانی را در مدرسه باب القصر اصفهان کتابت کرده است. این نسخه به شماره ۷۰۱ در کتابخانه حسینیه شوشتری ها در نجف موجود است.
۱۱. ملّا محمّد حسین بن اسماعیل بسطامی، از فضلای اوایل دوره قاجاریه بوده و در اصفهان به تحصیل مشغول بوده است.
مشارالیه در سال 1217ق کتاب «مبداء و معاد» تألیف آخوند ملاصدرا را در مدرسه «باب القصر» اصفهان کتابت نموده است.
۱۲. یک کاتب ناشناس در جمعه ۱۰ جمادی الاولی ۱۲۱۶ ه. ق. کتاب " المشاعر " ملا صدرا را در مدرسه باب القصر اصفهان کتابت کرده است. این کتاب به شماره ۱۷۹ / ۱-۵ / ۸۸۹ در کتابخانه آیت الله گلپایگانی در قم موجود است.
۱۳. یک کاتب ناشناس در یكشنبه دوم ربیع الاول ۱۲۸۴ ه. ق نسخه ای از " الرواشح السماویه " میرداماد را به خط نسخ در مدرسه باب القصر اصفهان کتابت کرده است. این کتاب به شماره ۳۷۴۹۴ در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی نگهداری می شود.
* مدرسه باقریه باب القصر
محمد كاظم بن ميرزا محمدبن كمال الدين الحسيني المازندراني نسخه ای از " خلاصه الحساب " شیخ بهایی را در شب چهارشنبه ۲۹ رمضان ۱۱۲۳ ه. ق در مدرسه باقریه در محله باب القصر اصفهان کتابت کرده است. این نسخه به شماره در کتابخانه آیت الله گلپایگانی نگهداری شود.