متن به عنوان یک سوژه قابل رجوع از دیرباز تا کنون از ابعاد مختلف مورد توجه بوده است . از اولین گام های بشر در نوشتن و کتابت تا تاویل های هرمنوتیکی و نشانه شناسی در عصر حاضر ،  نحوه مواجهه با متن تحولات گوناکونی را پشت سر گذاشته است.  متون از نظر صورت و محتوا به انواع گوناگونی چون ادبی ، تاریخی ، حقوقی ،  هنری ، علوم تجربی ،  دینی ، و ... تقسیم می شوند.  از مباحث جالب در متن پژوهی  ، بررسی و تحقیق درباره ی آفرینندگان و مخاطبان متن و رابطه متن با خالقش پس از آفرینش  است   که باید در فرصت دیگری بدان پرداخت.  اما نگاه ما در این مقاله بر اساس رویکرد ها و احتمالا استفاده هایی است که از متون می شود ، خواهد بود.  بدین جهت  به اجمال به سنخ شناسی مواجهه با متون - بدون در نظر گرفتن تاریخ و جغرافیا و نحله فکری خاص- می پردازیم.

   ۱- روخوانی : در روخوانی متن هدف تنها توان خواندن معمولی متن مد نظر خواننده متن است. کسی که توانایی خواندن و نوشتن دارد  با روخوانی عادی متن توان خود را در اولین مواجهه با متن به نمایش می گذارد.

   ۲- مرور متن : به معنای خواندن دوباره متن با هر هدف و انگیزه ای است. 

   ۳- اهنگین خواندن متن : هر متنی می تواند دارای ریتم یا  آهنگ یا لحن ویا موسیقی باشد در مورد متون مذهبی بسیاری از این متون با آهنگ متناسب با خود قرائت می شوند چنان که در مورد کتاب مقدس مسلمانان " قرآن " ترتیل واصطلاحا خواندن با صوت  " قرائت " در بین مسلمانان رایج است .

 همچنین بخش بزرگی از موسیقی ، خواندن متونی با آهنگ خاص است که متن را به اصوات آهنگین تبدیل می کند. هنر دکلمه را نیز می توان به این فهرست افزود.

    ۴- خوانش انتقادی متن که در این رویکرد شخص قبل از مواجهه با متن دیدگاه خاص خودش را دارد و در مواجهه با متن با ان دیدگاه با متن روبرو می شود و متن را به چالش می کشد. و متن را مورد نقد قرار می دهد . اما این مواجهه همیشه علمی و متدیک نیست.

    ۵-  ردیه نویسی : در ردیه نویسی هدف برخورد انتقادی با متن و دیالوگ با آن  نیست. ردیه نویس از ابتدا تکلیف متن را روشن کرده است. متن از ابتدا محکوم به رد شدن و ابطال است. ردیه نویس خود را در جایگاه حق و منن و نویسنده آن را در جایگاه باطل می نشاند و مجال  دفاع را از آن می ستاند.

   ۶-  شرح متن : شارح شخصی است که برای رفع ابهامات متن و شرح و بسط مباحث اجمالی متن ، قسمت های مختلف متن را توضیح می دهد. معمولا رویکرد شارحان به متن همدلانه است.

  ۷- تفسیر و تاویل : در این رویکرد مفسر یا تاویل کننده می کوشد با تحویل و تاویل گزاره های متن به سایر گزاره های همان متن یا در متن دیگری منظور و مقصود ماتن یا نویسنده متن را کشف کند. چنین روشی  در سده های پیشین برای فهم متون مقدس به کار می رفت . اما در یکی دو قرن اخیر کاربرد وسیعی یافت که به هرمنوتیک مشهور است.

  ۸ - رویکرد ارجاعی : در زمانی که برای اثبات مطلبی نیاز به سند و شاهد باشد ، با مراجعه به متن و گزینش گزاره های مورد نظر از متن ، سند مورد نظر فراهم و مورد استناد قرار می گیرد.

   ۸- رویکرد یادگیری : در رویکرد یادگیری متن به مثابه یک وسیله آموزشی مورد استفاده قرار می گیرد و فرد می کوشد متن را فهم کند یا به خاطر بسپارد. در شعبه ای از علم روانشناسی به روش های یادگیری پرداخته شده است.

    ۹- ویرایش  متن : در ویرایش تلاش می شود با اعمال تغییراتی متن روان و خوانا و یکدست شود تا خواندن متن آسان تر شود.

   ۱۰- تحلیل محتوایی متن : در این رویکرد با انتخاب کلمه های کلیدی متن و میزان تکرار آن ها در متن و ارتباط متقابل این کلمه ها سویه های اصلی و گاه پنهان ممتن اشکار شود. اغلب استفاده از روش های آماری و تعیین بسامد کلمات در متن و مقایسه با سایر متون در تحلیل محتوایی مورد عمل قرار می گیرد.

     ۱۱-  تصحیح متن : بین تصحیح و ویرایش متن تفاوت اساسی وجود دارد.  در تصحیح متون  مصحح تلاش می کند به منن نوشته شده توسط نویسنده متن نزدیک شود بدین منظور نسخه های گوناگون کتابت شده از یک متن واحد را با یکدیگر مقایسه نموده و با انتخاب نسخه اساس ، با استفاده از نسخه های معتبر متن اساس را تصحیح می کند و به متن نزدیک به اصل دست می یابد.

   ۱۲- ترجمه متن : چون در جامعه بشری به زبان های گوناگون تکلم می شود و با این تفاوت در خط و زبان مانع بزرگی در ارتباط بین ملت ها و کشور ها به وجود می آید ، نیاز به افرادی که بتوانند با تسلط به دو یا چند زبان بین تمدن ها و فرهنگ ها ارتباط ایجاد کنند ضرورت یافته است. مترجم با مراجعه به متن می کوشد با جایگزینی واژه ها و جمله هایی از زبان مورد نظر خود ، منتن تازه ای خلق کند تا مورد استفاده  مخاطبان زبان مقصد قرار گیرد.

  ۱۳- تلخیص متن : برخی از متون به خاطر طولانی بودن و یا کهنگی نثر  ویا دشواری فهم ان از سوی مخاطبان پس زده می شوند . بدین جهت برخی این متن را خلاصه و فشرده می کنند . انان می کوشند با حذف حشو و زواید متن ، متنی کوتاه تر و خواندنی تر ارائه دهند.

   ۱۴ -  تکمله و ذیل نویسی : تکمله نویس در این رویکرد می کوشد مطالبی را که از قلم افتاده ویا برای کامل شدن متن لازم می داند به متن بیافزاید البته اغلب این تکمله ها و ذیل ها مستقل از متن اولیه تحریر و یا چاپ می شوند.

    ۱۵- رویکرد ادبی : هدف برخی رویکرد ها به متن بررسی کلمه ها و جمله ها از نظر فن بلاغت و ایین سخنوری است. همچنین برخی از ادیبان متن را از لحاظ واژه ها و ساختمان و ریشه و اشتقاقات آن بررسی می کنند. برای شمار دیگری از ادباء صرف و نحو یا گرامر و به تعبیر ما ایرانیان دستور زبان مورد مطالعه و واکاوی قرار می گیرد. و بالاخره عده ای از محققان نیز متن را از جنبه معانی و بیان و فنون و صنایع ادبی بررسی می کنند.

و ...  موارد دیگر.

   تلاش می کنیم در گفتارهای بعدی به ادامه این بحث بپردازیم. از شما عزیزان هم درخواست می کنیم با درج نظرات خود  ما را در پر بار کردن و تعمیق این بحث یاری نمایید.