پژوهش و نگارش : غلامرضا نصراللهی

       محمد قاسم نقاش اصفهانی معروف به " سراجای نقاش "  نگارگر و سخن سرای توانای قرن یازدهم هجری است. استاد کریم زاده  تبریزی به اشتباه او را محمد قاسم تبریزی دانسته است حال آن که محمد قاسم تبریزی از پیروان مکتب تبریز و شاید از شاگردان کمال الدین بهزاد بوده و آثار او در دو دهه پایانی قرن دهم  و دهه اول قرن یازدهم هجری  خلق شده اند.

      محمد قاسم نقاش پیرو سبک رضا عباسی و به احتمال زیاد از شاگردان او بوده است.او در جوانی به خدمت دربار  و بزرگان دولت صفوی در آمده و به سفارش آنان به کشیدن نقاشی می پرداخته است.در آثار او رگه هائی از تاثیر نقاشی اروپائی دیده می شود و شاید او را بتوان ییشگام فرنگی سازی در نگارگری ایرانی دانست. نقاشی های کاخ های عالی قاپو و چهلستون در اصفهان را به شاگردان رضا عباسی از جمله همین محمد قاسم نسبت داده اند. اما هیچ کدام از این دیوارنگاره ها امضا و رقم ندارند. از جمله آثار تاریخ دار و رقم دار او نگاره ی مغازله شاه عباس و ساقی در زیر درخت است که در سال ۱۰۳۲ ه. ق. کشیده شده و رقم آن " محمد قاسم مصور " است.در سال ۱۰۵۸ ه. ق. او به امر قرچقای خان دوم  ، حاکم مشهد مقدس ۴۲  نگاره از شاهنامه فردوسی  را کشید.  این شاهنامه اکنون در کتابخانه  سلطنتی  قصر وینزر موجود است. همچنین نگاره های مثنوی " سوز و گداز " نوعی   خبوشانی که حدود ۱۰۶۰ ه. ق. کشیده شده است از آثار اوست و اکنون در کتابخانه چستربیتی دوبلین نگهداری می شود.

 * مغازله شاه عباس با ساقی ، اثر محمد قاسم نقاش اصفهانی ، از ویکی پدیا

      محمد قاسم در فنون تذهیب از جمله زرافشانی استاد بوده و اغلب در تذهیب  نگاره های خود شرکت داشته است.

      او در خانواده ای ادیب و هنرمند تربیت شد. دائی او ابوتراب اصفهانی مهم ترین شاگرد میر عماد است. میر عماد و ابو تراب هردو شعر نیز می گفته اند . علاوه بر زمینه خانوادگی خود محمد فاسم نیز دارای طبع شعر خداداد بوده و اغلب فی البداهه شعر می سروده است. تخلص او"  نقاش " است. او با شاعران همروزگار خود مراوده داشته و از جمله با میرزا حسن واهب اصفهانی مشاعره می کرده است. سبک شعر او مانند بیشتر شاعران آن روزگار سبک هندی بوده است.

     وی در اواخر عمر از نقاشی کناره گرفت و یکسره به عبادت  مشغول شد تا این که در سال ۱۰۷۰ ه. ق. چشم از جهان فروبست و در گورستان تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد. دریغ که اثری از آرامگاه او به جای نمانده است.

   این بیت زیبا اثر طبع اوست :

                          زبس خلق جهان حیران آن حسن نظرتابند

                                                           همه چون صورت دیوار ، بیدارند و در خوابند